ACIMVIPACIMVIP Dona ahora

Idioma · Language

EspañolEsta página en español EnglishThis page in English
IngaNukanchipa rimai, nuestra lengua materna. La web en Inga, próximamente. Mientras tanto, Aprende Inga con palabras tomadas de las fuentes, con su página.

Noticia · 1 de julio de 2021

Nukanchipa Rimai, nuestra lengua materna: memoria y fortalecimiento de nuestro idioma inga

Cartilla didáctica del idioma Inga, 2021.

NUKANCHIPA RIMAI

NUESTRA LENGUA MATERNA

Memoria y fortalecimiento de nuestro idioma inga Villagarzón, Putumayo-2021

Cartilla didáctica…

Iachaikuspa pangakunapi…

Carlos López Decanse

Presidente - ACIMVIP

Edna Viviana Papamija Jacanamejoy

Coordinadora de proyecto Coordinadora mujer y familia - ACIMVIP

Resguardos: San Miguel de la Castellana, Blasiaku, Wasipungo,

Albania, Chaluayaku, Nukanchipa Alpa Amukunapa Wasi ( Cabildo menor Musu waira

sacha Nukanchipa,, Cachi iaku Andaki,

Alparumiyaco)

Cabildos: Saladilloiaco

Esp. Alba Marcela Leiton Jacanamejoy, Docente bilingüe, Institución Etnoeducativa Rural

Bilingüe Inga Atun Ñambi Apoyo traducción, escritura y gramática

Lic. Luis Eduardo Rincón Prieto Apoyo técnico, investigación, diagramación y

diseño.

Agradecimientos:

A los participantes de los diferentes cabildos y resguardos inga de Villa Garzón. A la Asociación de Cabildos Indígenas del Municipio de Villagarzón Putumayo – ACIMVIP, al Ministerio de Cultura, al equipo de trabajo que participó en el proyecto.

Autoridades, mayores y mayoras participantes:

Aida Jacanamejoy Miticanoy, ex gobernadora. San Miguel

Benilda Oliva Quinguanas, gobernadora Kachi iaku Andaki

Jesús Arturo Jojoa Jojoa, gobernador San Miguel de la Castellana

Vicente Jacanamejoy Miticanoy, gobernador Blasiaku

Wover Medardo Muchavisoy, gobernador Nukanchipa Taita Kausadiru

Bernardo Tarapues Ortiz, gobernador, Musuwaira Sacha Nukanchipa

Isaías Buesaquillo Mutumbajoy ex gobernador San Miguel.

María Esperanza Jojoa, alcalde mayor San Miguel

María Beatriz Otaya Andaqui, médica tradicional

Carmen Muchavisoy

María Luisa Garreta

Mónica Iglesias Aura Nelly Quinchoa

Fidencia Jojoa María Josefina Yanangona

María Clara Jacanamejoy

Humberto Jacanamejoy Iacha Santiago Urbano L.

Rosalba Jacanamejoy Jerleidy Mojanajinsoy

Martha Jojoa Margarita Jojoa

Doris Garreta Luis Antonio Mavisoy

Enrique Jojoa

Aura Descanse Jainer Alexander Urbano

P R E S E N T A C I Ó N

La presente iniciativa propone un ejercicio de reflexión sobre el estado actual de la lengua nativa inga en los resguardos del municipio de Villagarzón. Identifica específicamente un sin número de términos, que por la poca utilización entre los mayores hablantes tienden a desaparecer y que además las nuevas generaciones ya no utilizan, y toma como punto focal el resguardo indígena San Miguel de la Castellana y Blasiaku, con la participación de autoridades y mayores hablantes de los resguardos; Wasipungo, Albania, Chaluayaco, Nukanchipa Alpa Amukunapa Wasi ( Cabildo menor Musu waira sacha Nukanchipa,, Cachi iaku Andaki, Alparumiyaco) y el Cabildo Saladilloiaco. En el proyecto participa como apoyo institucional el Ministerio de Cultura y la Asociación de Cabildos Indígenas de Villa garzón Putumayo, ACIMVIP. Fortalecer la identidad cultural es un gran reto, toda vez que las acciones de aculturación permean constantemente los procesos de la comunidad y a los individuos en particular. El proyecto propone el diseño de una guía pedagógica que fortalezca la lengua materna y la cultura inga, en un espacio hegemónico y colonizante como el contexto educativo y comunitario.

I N T R O D U C C I Ó N

El rescate y fortalecimiento de la lengua materna es un gran reto, que se empieza a materializar con el presente proyecto, generando un cambio de actitud tanto en los niños y niñas como en los jóvenes y adultos, en el ejercicio del aprendizaje, práctica y fortalecimiento de la lengua de manera que les permita utilizarla como medio de pervivencia y defensa en los diferentes contextos. La guía didáctica contiene textos escritos en lengua materna y traducidos al español. Los textos escritos refieren manifestaciones de los mayores y mayoras participantes en el ejercicio de reflexión donde expresa lo significante, sus sentimientos y anhelos respecto al fortalecimiento de la lengua inga. El contenido más representativo de la guía se centra en mostrar textual y gráficamente los términos que generalmente se utilizan en la lengua inga, pero que poco a poco han ido dejando de ser utilizados. Se identifican los términos agrupados por temas como, por ejemplo; Las partes del cuerpo, nombres de animales, meses del año, nombres de plantas medicinales, comestibles, maderables; números, letras de algunas canciones, verbos, frases cotidianas.

Nukanchipa rimai

Nukanchi rimai “Kan nukanchipa iuiai, nukanchimanda suma iuiachin, kan

mana manchai, nukanchipa rimai, kausaimi iuiachiuan, kan kusikui, kan nukanchipa uakachidu, taitakuna sakidu, chimanda nukanchipas iukanchi

sakinga uauakunamanda, kai kausai iuiai”

Nuestra lengua “Es nuestro conocimiento es lo que nos hace sentir bien,

alegres, contentos, lo que nos hace sentir fuertes, es nuestra herencia

dejada por nuestros abuelos, es la gran riqueza que nos hace sentir fuertes, es por eso que nosotros tenemos que dejarles a nuestros hijos

este gran conocimiento, este gran saber”

Abuela, Josefina Yanangona

Ex gobernador, Isaías Buesaquillo Mutumbajoy

“Nukanchimanda nukanchipa rimai niraian: kausai, nukanchipa iuiai, nukanchipa rimai, kan nukanchipa uakachidu, kan nukanchipa taitakuna karadu, kan nukanchipa taitakuna sakidu, chimanda nukanchipas iukanchi

sakinga nukanchi uauakunata, kai suma kausai iuiai”

“Para nosotros, nuestra lengua materna significa vida, es nuestro conocimiento, es nuestra palabra, es nuestra riqueza, que nuestros abuelos

nos han dejado, es por eso que nosotros también debemos dejarle de herencia para nuestros hijos este gran conocimiento, esta gran riqueza”

Saludos en inga Quién saluda en

inga

Significado en

español

Quién contesta

Significado en

español

Puangui Buenos días o buenas tardes Allilla iaikui Siga entre

Samusa Permiso Samui Venga, siga Paimamita Muchas gracias Samui tiari Venga, siéntese Chasnalla ¿Cómo está? Chasnalla ¿Cómo está? Sug ratukama Hasta luego Sug ratukama Hasta luego

Sug punchakama Hasta mañana Sug punchakama Hasta mañana

Kaiakama Hasta mañana Kaiakama Hasta mañana

Saludos en inga Quién saluda en inga

Significado en español

Quién contesta Significado en español

Imasata kangui Cómo estas (general)

Allila pai mamita Saludum kani Chasallam, kani Sumaglla

Muy bien Muy bien

Como está, muy bien Imasata kapuangui

Cómo estas (familiar) Saludum paimamita

Muy bien, gracias

Imasata kanguichi Cómo están (general) Saludulla pai mamita Chasallam kani

Muy bien

Imasata kapuanguich i

Como están (saludo familiar)

Chasalla pai mamita Muy bien

Imata rurakungui ¿Qué está haciendo? ¿Qué hace? (general)

Responde de acuerdo, a qué esté haciendo Imata ruranakunguichi

¿Qué están haciendo? ¿Qué hacen? (familiar)

Responden de acuerdo, a qué estén haciendo

(Fortaleciendo nuestro idioma inga)

Kausachispa nukanchipa rimai

Práctica del saludo razón Palabra “rasuM iaichiringapa”

Aida. Puangui

Rosalba: Allilla iaikui

Aida: Pai, samusá

Rosalba: iaikui tiarí, samarí

Aida: Pai mamita diusulupai.

Aida. Apai nug ñaña, imasata pakaripuakungui?

Rosalba: Chasallam pakarikuni, diusnukanchi taita nukanchi

mamita chariuakunka.

Aida:

Chasa nukanchi taita, nukanchi mamita, chasalla pakarichipuakugpi, suman uiarin, saluditumkan Tukuimanda. Rosalba: Chasam kan.

Aida: Karu kausagsina, imasan mana, kauarispa nukanchi kanchi. Rosalba: Chasam pasanakunchi.

Aida: Apai kuñadu, subrinakuna, imasata kapuankuna?

Rosalba:

Kaima, chasallam nukanchi taita, nukanchi mamita chariuaku, nukapa uarmi uauakuna, chasallam allillam kapuankuna, nukapa kusa ungug kapuan pai.

Aida: Pai, chasam sug ura kullaipalla kanchi, iukanchi ambisitu maskanga.

Rosalba: Arí, chasam kan

Aida:

Nukanchi taita, nukanchi mamita charinkama, kausai mañachikunkama, iukanchi nanaikunaua tianakungapa. Rosalba: Chasa kanka

Aida: Pasinsiu kauangui, pishdunauangui

Rosalba: Pasinsia iukapuanga pishdunapuanga

Rosalba: Apai nukapa ñañagim, imasata nukapa purakuna kapuankuna?

Uuakuna imasata kapuankuna?

Aida: Chasallam kapuankuna, chasallam kanchi, nukanchi taita, nukanchi mamita, saludullam charikum nukanchita tukuita.

Rosalba: Chasam suma uiariuan, chasallam kagpikuna, kusikuimi uiarinka.

Karu kausaskasina manin pudiriuaku, nukatapas kauaringapa.

Aida: Chasam pasanakunchi, apai.

Continúa pág. 35

Kunga, nuka Cuello

Kuguti tullu Hueso del cuello

Pichu chungan Clavícula

Pala Hombro

kunga Cuello - nuca

Uma Tutano

Cabeza Cerebro Agcha Cabello

Ñaui Cara Printi Frente

Ñaui muru Ojo Ñaui kara milma Cejas

Ñaui muru milma Pestañas Ñauikara Párpado Pichu Pecho Chuchu Seno Chuchu punta Pezón Kushka - kushkila Axilas Uasa Espalda kustilla Costilla Uasa tullu Columna

Singa Nariz

Singa jutku Fosa nasal

Ringri Oreja

Ringri jutku Oído

Chunda Brazo

Maki Mano

Suni, didu Dedo

Mama didu Dedo pulgar

Sillu Uña

Maki pamba Palma de la mano

Simi Boca

Simi kara Labio

Kallu Lengua

Kiru Diente

Mama kiru Muela

Milma Barba

(Partes del cuerpo humano)

RUNAKUPA SUTIKUNA

“Todo lo que nuestros abuelos y

tatarabuelos nos

han enseñado lo

hemos querido transmitir, nuestra

tradición y especialmente nuestra lengua materna que es

nuestra mejor herencia y que no

debemos dejar morir, la que nos

han dejado los abuelos, esta es nuestra riqueza, que

debemos valorar.

Por eso es importante que debemos enseñarles

a nuestros hijos para

que no se

pierda”.

INGA ESPAÑOL INGA ESPAÑOL

Uigsa Estómago Kara Piel Birijas Cintura Aicha Carne Pupu Ombligo Iauar Sangre Sikipuru Cadera Tullu Hueso Siki Nalga Ñudu Articulaciones Changa Pierna Angu Tendón Kungur Rodilla Tragadiru Esófago Shipka Canilla Sungu Hígado Chaki Pie Iura sungu Pulmones Chaki ñudu Tobillo Ili Vesícula Chaki pamba Planta del pie Chunchullu Intestinos Siki jutku Ano Uaua mama Útero matriz Raka Vagina Bijia - ispapuru Vejiga Raka kara Labios vaginales Jigra muiu

Testículos Raka kallu Clítoris Uibus muiu Ullu Pene Ullu kaspi - llusti Pene erecto

“Tukui nukanchi Taitakuna, atuntaitakuna, nukanchita iachachidu, nukanchi munanchi,

iukanchi iachachinga. Nukanchi iuai, nukanchi rimai. Maná iukanchi sakinga uañuchu. Nukanchi taita karaspa sakidu

kan nukanchipa rimai, iuai, iukanchi kuuanga.

Chimanda iukanchi iachachinga nukanchi

uauakunata, maná tukurichu”

Gobernador, Medardo Muchavisoy

(Las plantas medicinales)

MEDICINAL

Ambi uaska Yage Bambalichi Higuerón Alku sacha Champu Iauar kaspi Sangre drago Sirindangu Sirindango Kuriuaska Bejuco de asafran Kakamba panga Oreja negra Sampidru muiu Lágrimas de sampedro Achira muiu Achira Iura muiu Piedra blanca Sapalla ambi Solito Suma ambi Hierva Buena

MEDICINAL Kukindus Coquindo Crus kaspi Palo cruz Puñuuaska Yare Kuru panga Col del monte Asnanga Loción Rumu muiu Loción del inga Atun almindras Almendra Amchi almindras Trabajai ambi Verbena Anunis Noni Chini Ortiga Pulilla Poleo Kukuianguilla Kullanguilla Llausa panga Sábila Mishi sillu Uña de gato Malbisku Malva Limunsillu Hierva luisa Jiru karacha ambi Cáncer espinoso Kuichi sacha Palo arco iris Kukusacha Venturosa Tigri uaska Saragosa Gulusiru ambi Golosero

MEDICINAL Chundur

Chondur

Puka chundur Uagra chundur Uaira chundur Tigri chundur Uarmi chundur Ginti chundur Kuku chundur Truinu chundur Iura Tugtu Flor blanca Ukucha kaspi – Miguchu Mata ratón Usu panga Hoja de oso Ispingu Canela Chuchuuasa Purificador de sangre Tushtua kaspi Desparasitante Burrachiru ambi borrachero Killu Tugtu Flor amarilla Puchku uiru Caña agria

MEDICINAL Nina uaska Ambar Pikudu kallu Lengua del Picudo Uaiusa Guayusa Chiricaspi Palo frio Ugsa hierva Atun tambi ---- Atun sara ---- Lagashtija sacha ---- Iura burrachira ---- Tambi ---- Iaku tambi ---- Pikudu asga ----

Ambiuaska

Krus kaspi

Chini

SACHA AMBIKUNA

(Nuestros árboles maderables – medicinales)

Iachap kara

Uagra chaki

MADERABLES- MEDICINAL Tufan Costillo Killu kaspi Amarillo Pulgu muiu Roble Iatan kaspi Capirón Uasi kaspi Gomo Ñagcha kaspi Peine mono Ianan kara Palo negro Puiu kaspi Barbasco ahumado Iura kaspi Tara Ñutu panga Pino juan Atun kasta Pino Chakiru Pino Karañu kaspi Karaño Chuspi sacha Chiparo Uasi kaspi Gomo Chirikaspi Salvaje Kutanga uaranga

Guarango Uaranga pakai Gualandai Baiu uarangu Uarangu achapu

MADERABLES- MEDICINAL Asnai kaspi

Amarillo Pilusa Aguaras Nauinu Iachap kara Achapo Kustillu kaspi Costillo Kukindillu

Bilibil Kukindus Atun kasta kukindus Kusadur kaspi Sanca emula Adoroti Sanca emula Ringri kaspi Espingo canela Iura panga Yarumo Uagra chaki Casco de vaca Bumbuna Bombona Kalpintiru ambi ---- Babuti ---- Ginti ambi ---- Kuribinan ---- Puka Kaspi Brasil Balsa panga Balso Uansuka Popa Chuspi sacha

Tufan Kustillu kaspi

NUKANCHIPA ATUN SACHA AMBIKUNA

Rumu

Chiuilla

Sigsi

Uchu

COMESTIBLES Guanamna Guanábana Munu uchu Atun sigsi Bore Chiuilla Piña Uiru Caña Sara Maiz Asaí Sacristán Amarrun sara Maiz culebra Rumu Yuca Mirinis Mereñes Platanu llullu Plátano verde Platanu Pukuska Plátano maduro Guiniu Chiro Tanda ikaspi Pan del norte

COMESTIBLES Kukus Coco Mandur Achote Miguchu muiu Mil pesos

Tintiru muiu Mil pesos Rumi pakai -

pakai

Guama

Tanda kaspi Pan de norte

Kaimitu Caimo chuntaruru Chontaduro Kukillu muiu Coquillo

Killu kakau Cacao Marakas kakau

Mandur kaspi Achote Kurasa panga Palma familia del coco

Chuchana Coquillo

Kukuris Cocoro Kaimitus auiu Caimo

Arañas uvas Uvas

Killu muiu Obo Inchi muiu Inche

Sacha Árbol Uaiabas Guayaba

Kumal Batata Sigsi iuiu Mafafa

Kunkuna Lulo

Iura ñamis Ñame Iana ñamis Tigri chakis Puchku muiu Tamarindo Sigsi Yota Mingu Simarron Kulandru Puka naranjilla ---- Alku naranjilla ---- Uaska pakai ---- Chuntaruru pakai ---- Churimbu Churima Killu pakai ---- Puka Kumal ---- Iura kumal ---- Chichiku uvas ---- Chuntaruru

Sirindangu mullu

(Alimentos) MIKUIKUNA

Uadua

Uagcha muiu

HORNAMENTAL iuragllullu Iraca

palmicha Coquillo

Anankara

Rayador Ananku

Buladur tugtu Volador

Uakamayu panga ----

Kuniju panga ----

Killu llullu ----

Rumu asnanga ----

Uadua Guadua

Uiñari ilichu Helecho

Sirindangu mullu Semilla de

sirindango

HORNAMENTAL

Iana kaskabil

Cascabel Galbanum

Uairu kupal

Truinu kupal

Uasi panga Hermano de la chontilla

Raiadur ----

Kurunta Palma ancestral

Ananku ----

Uagcha muiu Chocho y chochillo

Tigri ñauimuru Ojo de buey

Planchu muiu Ojo de buey

Bruninga muiu Ojo de buey

(Plantas que adornan)

Kaskabil

Tigri ñauimuru

Iuragllullu

SACHA TUGTUKUNA

AVES Ataualpa Gallina

Pullitu Pollito

Uritu Loro Kuchi kuskungu Búho

Kuisu Muchilero pikudu Paletón Tuta kuisu Muchilero nocturno Tuta ashdita Ardilla nocturna

Indichidur Águila Shamchana Uagra pisku Killasigi pisku

Piojosa Garrapatero Chamón negro

Uagra Vaca

Alku Perro Mishi Gato Chakimuru Caballo

Kuchi Marrano Sacha uagra Danta

Taruka Venado matiuaja Armadillo

Urijun Conejo Pintadillu Boruga

Ashdita Ardilla sachakuchi Saino

Atun Kuniju Guara Kukus kuniju Tintin

Kuligir Perezoso Ukucha Raton Tushtua Tortuga Lagashtu Lagarto Ñagcha lagashtija Lagartija

Kallambiru Ardilla negra

pequeña Iana chichiku Mico negro

Iura chichiku Mico soldado

Sacha mishi Tigre

Sacha uagra

Kulijir

Taruka

Atun kuniju

Ataualpa Matiuaja

Uagra

(Animales) ANIMALKUNA

PECES

Iana ispinusu Picalón negro

Imchambi Gullimbu

Piku kuru Simí Matiuaja auila Culebra

kuku Culebra Kuruntamama Anguila Mursilau sambiku Juan viejo

Chusapuru Corroncho Turu chiflun Chiflero Turu karauaja Chiflero

PECES Chalua Bocachico Karauaja Cucha Kirusapa Denton Puiu ñaui Pescado ciego Chalua sambiku Lambebarro

Sacha chalua Perro

Achakabu Flauto

Uadua barbudu Pescado con pintas

amarillas Iura ispinusu

Makuru

Picalón blanco ------ Iana karauaja Cucha Negra Bagri karauaja Domisaya

Sapu karauaja

Sacha chalua

Chalua sapu

Kutu sapu Sapu uambui

Cucha fea con piel Pez perro Sapo Renacuajo Sapo

Añangu Hormiga

Kuru Gusano Gualpa Mojojoy Makana Zapata Dishishaju conquista

Lambi Mosco

Kijin Jején Chuspi Jején

Chalua

Karauaja

Añangu

arriru

Gualpas

kuru

Matiuaja auila

JUNKAI SUTIKUNA - DIAS

Inti Domingo Auaki Lunes Uanra Martes Chillai Miércoles

Kulka Jueves Chaska Viernes

Uacha Sábado

KILLA - MESES

Musu uata Enero

Uata killa Febrero Atun puncha killa Marzo

Tamia killa Abril Mamita killa Mayo

Taita killa Junio Iarkai killa julio

Uaira killa Agosto Tarpui killa Arriru bulai killa septiembre

Kukus killa Octubre Animas killa Noviembre Uauakunapa killa diciembre

LLINTIKUNA - COLORES

Puka Rojo

Killu Amarillo

Iura Blanco Iana Negro Pangusu Verde

Pajaku Morado

Kusni Café Ushpusu Gris

Puncha Claro

Angas Azul Pukapashpi Rosado

Iana angas Azul oscuro Iura Angas Azul claro

FASES LUNA Uauakilla Luna tierna Alli minguanti Luna llena Atun minguanti Luna menguante Kukukilla Luna tierna

Sug uchulla killa Primero de luna Iskai uchulla killa Dos de luna Kimsa Uchulla killa Tres de luna Chusku uaua killa Cuatro de luna Pishka uaua killa Cinco de luna

"Nukanchimanda nukanchipa rimai kan iapa allí, paiua nukanchi lisinsianchi nukanchi kausai, nukanchi alpa, sug luarpi pas micharinchi nukanchipa rimaiua"

Gobernador, Vicente Jacanamejoy Miticanoy

La lengua inga para nosotros es muy importante porque nos sirve como medio de

defensa y protección en nuestro territorio y cuando nos encontramos en otros

contextos.

CONTANDO suglla 1 Iskai chunga suglla 21 iskai 2 Iskai chunga iskai 22 kimsa 3 Iskai chunga kimsa 23 chusku 4 Iskai chunga chusku 24 pishka 5 Iskai chunga pishka 25 sugta 6 Iskai chunga sugta 26 kanchis 7 Iskai chunga kanchis 27 pusag 8 Iskai chunga pusag 28 iskun 9 Iskai chunga iskun 29 chunga 10 Kimsa chunga 30 chunga suglla 11 Kimsa chunga suglla 31 chunga iskai 12 Kimsa chunga iskai 32 chunga kimsa 13 Kimsa chunga kimsa 33 chunga chusku 14 Kimsa chunga chusku 34 chunga pishka 15 Kimsa chunga pishka 35 chunga sugta 16 Kimsa chunga sugta 36 chunga kanchis 17 Kimsa chunga kanchis 37 chunga pusag 18 Kimsa chunga pusag 38 chunga iskun 19 Kimsa chunga iskun 39 iskai chunga 20 chusku chunga 40

Chunga 10

Iskai chunga 20

Kimsa chunga 30

Chusku chunga 40

Pishka chunga 50

Sugta chunga 60

Kanchis chunga 70

Pusag chunga 80

Iskun chunga 90

Pasag suglla 101

Pasag iskai 102

Pasag kimsa 103

Pasag chusku 104

Pasag pishka 105

Iskai pasag suglla 201

Iskai pasag iskai 202

Iskai pasag kimsa 203

Iskai pasag chusku 204

Iskai pasag pishka 205

Pasag 100

Iskai pasag 200

Kimsa pasag 300

Chusku pasag 400

Pishka pasag 500

Sugta pasag 600

Kanchis pasag 700

Pusag pasag 800

Iskun pasag 900

Chusku pasag suglla 401

Chusku pasag iskai 402

Chusku pasag kimsa 403

Chusku pasag chusku 404

Chusku pasag pishka 405

Kimsa pasag suglla 301

Kimsa pasag iskai 302

Kimsa pasag kimsa 303

Kimsa pasag chusku 304

Kimsa pasag pishka 305

Iacha Santiago urbano

En la escuela no les están enseñando bien, como debe ser; por eso necesitamos reunirnos, pensar muy bien para enseñar bien lo que las abuelas y abuelos hablan

para poder enseñar, sino no podemos transmitir nuestro pensamiento como debe

ser.

“Nukanchipa iachaiuasipi iachachidurkuna mana allilla iachachinakun nukanchipa rimai, chimanda nukanchi tiaringa iukanchi, suma iuarispa kauangapa imasa iukanchi iachachinga, imasa nukanchipa atumamakuna,

atun taitakuna iachachinkuna. Chasa mana ruarigpi nukanchipa iuai,

nukanchipa rimai, mana suma iachachinga karin”

CONTANDO

Chunga uaranga suglla 10.001 Iskai chunga uaranga suglla 20.001 Kimsa chunga uaranga suglla 30.001 Uaranga iskai pasag chusku chunga pishka 1.245 Iskai uaranga kimsa pasag pishka chunga sugta 2.356 Kimsa uaranga chusku pasag sugta chunga kanchis 3.467 Chusku uaranga pishka pasag kanchis pusag 4.578 Pishka uaranga sugta pasag pusag chunga iskun 5.689 Sugta uaranga kanchis pasag iskun chunga suglla 6.791 Kanchis uaranga pusag pasag iskai 7.802 Pusa guaranga iskun pasag chunga kimsa 8.913 Chunga iskai uaranga kimsa pasag chusku

chunga pishka 12.345

Chunga kimsa uaranga chusku pasag pishka

chunga sugta 13.456

Iskai chunga chusku uaranga pishka pasag

sugta chunga kanchis 24.567

Kimsa chunga pishka uaranga sugta pasag

kanchis chunga pusag 35.678

Chunga uaranga 10.000 Iskai chunga uaranga 20.000 Kimsa chunga uaranga 30.000 Chuscu chunga uaranga 40.000

Pishka chunga uaranga 50.000 Sugta chunga uaranga 60.000 Kanchis chunga uaranga 70.000

Pusag chunga uaranga 80.000 Iskun chunga uaranga 90.000 Pasag uaranga 100.000 Junu 1.000.000 Iskai junu 2.000.000 Kimsa junu 3.000.000 Chusku junu 4.000.000 Pishka junu 5.000.000

Uaranga 1.000 Iskai uaranga 2.000 Kimsa uaranga 3.000 Chusku uaranga 4.000 Pishka uaranga 5.000 Sugta uaranga 6.000 Kanchis uaranga 7.000 Pusag uaranga 8.000 Iskun uaranga 9.000

Uaranga suglla 1.001 Uaranga iskai 1.002 Iskai uaranga suglla 2.001 Iskai uaranga iskai 2.002 Kimsa uaranga suglla 3.001 Kimsa uaranga iskai 3.002 Chusku uaranga suglla 4.001 Chuku uaranga iskai 4.002 Pishka uaranga suglla 5.001 Pishka uaranga iskai 5.002

Mayor, Luis Mavisoy

birsiukuna bukalkunamanda

(canto de las vocales) Iachachidur, Marcela Leiton Jacanamejoy a,a,a, añangu tugsiuan, maki nana uaku añangu tugsiuan

(Iskai) I,i,i, indi tin iugsin Ñaui raurauaku indi tin iugsin

(Iskai)

U,u,u, uma sigsiuan Usa tugsiuaku Uma sigsiuan

(Iskai)

Birsiai, tukui sapukuna

Tukui sapukuna trabajanakun Chi mas amchishitu pugllai kallarin kua kua kua kua kua kua kua kua kua kua

kua kua kua Tukui sapukuna trabajanakun Chi mas amchishitu puglla kallarin kua kua kua kua kua kua kua kua kua kua

kua kua kua

(Aida, Santiago y Jainer)

Atun taitakuna atumamakuna atuntaitakuna, tianakudurkaska, niña pigachispa, rumu sankuchaspa, uchu takaspa,

asua upiaspa, chasasi tianakudurkarka, atun ñañakuna, atuntaitakunaua, rinkunasi chagra almangapa, chisikuna samunakun,

platanu sankuchaspa, uchu takaspa, asua upiaspa, niña

pukuspa. (Doris Garreta)

“Nukanchi iukanchi nukanchipa uauakunata iachachinga nukanchi rimai, chimi paikuna iachachingakuna paikunapa uauakuna. Nukanchi rimadurkuna rimaspa

rinakunchi kausachispa nukanchi rimaita. Nukapa munai kan. Tukui rimasunchi

sumaglla manapandarispa, mana pingarispa nuka rimani nukanchipa rimai.

Tukuita rimadur kunata nikuni iachachisunchi nukanchipa rimai mana

iachadurkunata”

“Nosotros tenemos que enseñar a nuestros hijos la lengua materna para que ellos también enseñen a los hijos. Los hablantes de nuestra lengua continuamos hablando y fortaleciendo nuestra lengua materna. Mi gran deseo y se está cumpliendo, es que podamos todos algún día hablar sin equivocarnos y sin pena, yo hablo y practico mi idioma inga e invito a todos a que enseñemos a los que no han aprendido”.

Ex gobernadora, Aida Jacanamejoy Miticanoy

Sugta suma apachingapa atún iachai kunata suma apachingapa atún iachai kunata tarpuikilla kunapi suma tarpuchisunchi tarpuikilla kunapi suma tarpuchisunchi.

Iskai Kaipimi saiaku, kamba atún tambu, Kaipimi saiaku, kamba ambi tambu; kaipimi kankuna, kamba uauakuna,

kaipimi kankuna kamba ñitukuna.

Pishka suma iachachisunchi suma iuia kunata suma takichisunchi suma tausaikunata suma kuiurisunchi ambiuaskita upiaspa

suma takirisunchi ambiuaskita upiaspa

Suglla Nuka kumbidakunii, suma parlaringapa, Nuka kumbidakunii, suma parlaringapa,

atún taita kuna, alpa sakiskapi, atún taita kuna, alpa sakiskapi.

Chusku Atún mi iuiachiuan Atún taita kunasina Atún mi iuiachiuan Atún taita kunasina

atún taita kunsiju amakungarispalla atún taita kunsiju amakungarispalla.

Taita, Vicente Jacanamejoy

Kimsa suma churaridu suma pintaridu, suma churaridu suma pintaridu, ambi uaskitu upiaspa suma parlaringap ambi uaskitu upiaspa suma parlaringap

BIRSIAIKUNA (canto)

Samunchimi mukuamanda atuntaita apamurka (iskai) Mitikuspa samukurka suma alpita maskaspa (iskai)

Samunchimi mukuamanda atuntaita apamurka (iskai) Mitikuspa samukurka suma alpita maskaspa (iskai)

Atuntaita iachachirka sumitamikausangapa (iskai) Nukanchipa alpitata suma michachingapa (iskai)

Tukuita mi nikuni kaipi suma kausasunchi (iskai) Uauakuna taitakuna suma birsiarisunchi (iskai)

El pueblo inga tiene una riqueza

cultural, respecto a la lengua nativa la cual se refleja en las

historias, relatos, cuentos y

cantos.

“Al ser pocos los

que hablamos la lengua materna en este tiempo, se está

afectando nuestra identidad indígena y

se está perdiendo

lentamente. Es prioritario que en el

colegio y en las casas donde aún hay hablantes, se enseñe a las nuevas

generaciones, para

que no se acabe; para que no seamos

solo historia, sino

que pervivamos”

Iachachidur, Alba Marcela Leiton Jacanamejoy

“Kai punchakuna ña kanchi asllita nukanchi rimaita rimadurkuna, kai kausamanda nukanchipa iuiai, nukanchi muskui puchukariku allimandalla

chimanda utka iukanchi iachai uasikunapi, uasikunapi rimanga nukanchipa rimai uauakunata iachachinga nukanchipa iuiaita mana

puchukachinga mana kangapa parshlulla munanchi kausanga”

PRONOMBRES Nuka Yo Kan Tu Pai El Nukanchi Nosotros Kankuna Ustedes Paikuna Ellos/ellas

Nukaua Conmigo Kanua Contigo Paiua Con él o con ella Nukanchiua Con nosotros Kankunaua Con ustedes Paikunaua Con ellos

Indicador de lugar Chipi Allí Kaipi Aquí Chiladu Allá Chaima Para allá Kai Este Chi Ese Chi Aquel

Nukapa Mio Kamba De usted Paipa De él o ella Nukanchipa De nosotros Kankunapa De ustedes Paikunapa De ellos

Sabores Pushku Agrio Miski Sabroso Aia Amargo Chiri Simple Ishtiata Cogelengua Dusi Dulce Kachiiug Salado

Taita Papá Mama Mamá Turi Hermano Ñaña Hermana Uaua Hijo Uaua Hija Atun taita Abuelo Atu mama Abuela Tillu Tío Tilla Tía

Nukapa taita Mi papá Nukapa mama Mi mamá Nukapa atun taita Mi abuelo Nukapa atun mama Mi abuela Nukapa tillu Mi tío Nukapa tilla Mi tía

Kuna Hoy Kaina Ayer Sugkaina Ante ayer Kaia Mañana

Sugkaia Pasado mañana Chimanda Después

RIMAIKUNA

Parentesco

(V o c a b u l a r i o)

INTERROGACIONES Ima? ¿Qué? Imasa? ¿Cómo? Imaura? ¿Cuándo? Maipi? ¿Dónde? Imapa? ¿Por qué? Imápata? ¿Para qué? Imapi? ¿En qué? Imaua? ¿Con qué? Kai? ¿Este? Chi? ¿Ese?

DIMENSIONES Aua Alto Alpalla Bajo Suni Largo Umutu Corto Atun Grande Amchi Pequeño Uasa Atrás Ñugpa Adelante Raku Grueso Ñañu Delgado Uraladu Abajo Auapi Arriba Alli Derecha Lluki Izquierda

ANTONIMOS Ari Sí Mana - manima No Puncha Día Tuta Noche Rupa Caliente Chiri Frio Uira Gordo Tusta Flaco Iana Negro Iura Blanco Indi Verano Tamia Invierno Kausai Vivir Uañui Morir Ashka Mucho Aslla Poco Tukui Todo Nima Nada Uarmi Mujer Kari Hombre Musu Joven Ruku Viejo Milmun Peludo Llatan Pelado Alli Bueno Giruiacha Malo Suma Bonito Giru Feo Sutipa Verdad Llulla Mentira Atun Grande Amchi Pequeño Samui Venir Ri Ir Suni Largo Umutu Corto Aschka Arto - bastante Aslla Poco Kusiku Alegre Llaki Triste Kaiiapi Cerca Karu Lejos Allimanda Despacio Utka Rápido Kausa Vivo Uañudu Muerto Ullari Llambu

Ruido Liso

Upalla Sagra

Silencio Roñoso Saparu

RIMAIKUNA

RURAIKUNA

INGA ESPAÑOL Kani Ser Plitiaii Reclamar Birsiai Cantar Rimai Hablar Kilkai Escribir Kilpuii Leer Iachaikungapa Aprender Uaglli Dañar Aparii Cargar Mikui Comer Upiai Beber Tarpuii Sembrar Ianuii Cocinar Pitii Arrancar Paskai Abrir Purii Andar - caminar Atarichii Alzar Punchaiaii Amanecer Sitaii Botar Pauaii Brincar

INGA ESPAÑOL Aparii Cargar Ñagchai Peinar Auii Untar Ambii Curar Iuiaii Pensar Cusaii Asar Maillaii Lavar Tagsaii Jabonar Pallaii Cosechar Pakaii Esconder Kanii Morder Kauaii Mirar Kuiuii Mover Asutii Castigar Kachaii Enviar Tiarii Sentar Mitikui Huir Mañai Pedir Llugsi Salir Maskaii Buscar

INGA ESPAÑOL Rurai Hacer Maskaii Buscar Armaii Bañar Uraikui Bajar Chapuii Barajar Karaii Brindar Muchaii Besar Chapuchii Batir Paskaii Abrir Muskuii Soñar Uaglli Dañar Pindinsiaii Pelear Katichii Seguir Pichaii Barrer Asnaii Oler Tukaii Escupir Piñaii Regañar Kungarii Olvidar Randii Comprar Ismaii Defecar

INGA ESPAÑOL Saiarii Parar Puñuii Dormir Mañiachi Prestar Kauachii Presentar Kuchuii Cortar Suiaii Esperar Munaii Amar Munaii Querer Auaii Tejer Ruaii Rogar Kutii Volver Almaii Deshierbar Tarpuii Sembrar Churaii Poner Tandachii Recoger Churaii Poner Uanguii Amarrar Asuaii Embazar Iachachii Aprender Kungurii Arrodillar

Iachaikungapa

(VERBOS)

INGA ESPAÑOL Uiaii Escuchar Nii Decir Tandaii Reunir Kauachii Mostrar Puchukaii Acabar Uañuii Morir Ujuii Toser Siraii Coser Sisaii Robar Pagtaii Alcanzar

INGA ESPAÑOL Siririi Acostar Tapuii Preguntar Atarii Levantar Chakichii Secar Ianuii Cocinar Agllaii Escoger Kutaii Moler Kutii Regresar Maituii Envolver Churaii Poner Iukaii Tener

INGA ESPAÑOL Unguii Enfermar Ilpuii Ensartar Ainii Contestar Asii Reír Llakuaii Lamer Tarii Encontrar Pagaii Pagar Kinchaii Encerrar Ripashtii Dividir Sindichii Prender

INGA ESPAÑOL Bulachii Tirar Kaparii Gritar Samuii Venir urmaii Caer Aspirii - sigsii Rascar Uakaii Llorar Uañuchii Matar Uiraiari Engordar Ismaii Ensuciar Ispai Orinar

INGA ESPAÑOL Taita uishnadur Gobernador Aluasir Kuna Alguacil Nukanchi ginti Nosotros los indígenas Iura ginti kuna Colonos - gente blanca Sacha ginti Chusmeros- grupos arm. Puiglu Pueblo Purakuna Familia Kausanakunchi Estamos viviendo Nukanchi pura tandachirispa Pueblo

INGA ESPAÑOL Iakichidiru Problema Chasa Pero Chasan Kan Así es Imasa Como Chilla ullarikungapa Siempre Kaiadiru iainidiru Celular Tarijanu Tancho Kapilliju ------ Bashnisa Embarrado

Uiaii

Ñauinanai Mirada china Iarkintu Hambriento Mikuikuna Comidas

Iarkauan Me dio hambre Apachinakunchi Vamos llevando Cumbidanakun Nos están invitando Asua upiai Tome chicha Asllita mikugsamui Venga a comer un poquito Mikugsamuichi Vengan a comer Mikugsamui Venga a comer

Kiru maillarigsamuichi Vengan a cepillarse Rimasunchi Hablemos Rimagsamui Venga a hablar Rimai Hable Rimaichi Hablen Rimangapa Para hablar

Imasata sutikangui? Como te llamas Nuka sutikani Yo me llamo Maituku uata iukangui?

¿Cuántos años tienes?

Kani iachachidur Soy docente Kani uishnadur Soy gobernador Tukuimanda Para todos Purakuna Compañero Sipas Señorita

Mirauaska

Me salió Me aumentó Me rindió Samukuni San Miguelmanda Vengo de San Miguel

Uata ruragrisunchi Carnaval Uata killa mes del carnaval Atun puncha Día grande Atun Grande Amchi Pequeño Amchishitu Pequeñito Ashka Arto Ashllita Poquito Atari Levántese Tiarigsamuichi Vengan a sentarse Tiarisa Me voy a sentar Utka risunchi Vamos rápido Puñugriichi Vayan a dormir Puñugrisunchi Vamos a dormir Utka rii Vaya rápido

“Nukapa iuiaipi, iuiaikuni, kauakuni kunaura. nuka sutipa mana pudini kilkanga kilpunga atun taita karauadu kan suma iuiai, iuiaillaua chimanda rimakuni chasa. nuka iuiaipi iuiani chasa nukata iuiachiauan kusikui nukanchipa rimai karauan sug rimaipi ninkuna valentía, fuerza, kan nukanchipauakachidu kan nukanchipa rimai. nukata mana manchai tiauan mana pingai tiauan rimakungapa maipi pas”

Abuela, Josefina Yanangona

En mi pensamiento estoy viendo y escuchando, aunque no puedo leer ni escribir, pero Diosito me ha dejado

el pensamiento, la memoria, el conocimiento para poder hablar. A mí me hace sentir bien lo que mis padres

y abuelos me han enseñado de la lengua materna. Mi idioma no se me ha olvidado porque lo sigo practicando, no me avergüenzo, me siento fuerte, más valiente, indio de raíz, como mi mamá y mi papá y

nuestra gran riqueza es nuestra lengua materna. Por eso a mí no me da miedo ni pena y hablo mi inga en cualquier lugar en medio de cualquier persona. La

lengua materna me da como el valor que tenemos como indígena.

(Frases y expresiones cotidianas) TUKUI PUNCHAKUNA NIDIRIKUNA

Ambi upiai Tome remedio Ambi upiagrisunchi Vamos a tomar remedio

Risunchi ambiupiangapa Vamos a tomar remedio Ambi ianui Cocine remedio Ambi ianusa Voy a cocinar remedio Iuanugrisa Me voy a cocinar Tagsagrisa Me voy a jabonar

Tagsagrisunchi Vamos a jabonar Tagsagrii Valla a jabonar Pichasa Voy a barrer Pichagrii Valla a barrer Pichagrisunchi Vamos a barrer Pichanga mañachiuai Présteme la escoba

Pichanga iallichiuai Páseme la escoba

Inga iachaicui munani Quiero aprender inga Nukanchi rimaiua rimasunchi Hablemos en inga Ingaua rimasunchi Hablemos en inga Mingama risunchi Vamos a la minga - trabajar

Iuiachirispa kasunchi Pensemos en comunidad – Reflexionemos – pensemos bien Iuiachiringapa kanchi Vamos a corregirte Mana pindinsiacui No pelees Chucula upiagsamui Venga a tomar chucula Arriru rupachigrisunchi Vamos a quemar arrieras Kuru surkusunchi Saquemos ualpas

Rumuasua upiasunchi Tomemos chicha de yuca Kapiska upiagasamuy Chucula de chiro verde

Anduchi upiaigsamui Venga a tomar anduche

Chagra almagrisunchi Vamos a limpiar la chagra Tarpugrisunchi Vamos a sembrar Trusagrisunchi Vamos a cortar Saparupi aparii Cargue en el canasto Saparupi apai Lleve en el canasto Pallagrisunchi Cosechemos Pallagriiichi Vallan a cosechar Pallagrisa Me voy a cosechar Puñusunchi Durmamos Atun iacuma risa Me voy al rio Atun iacuma risunchi Vamos al rio Chalua apigrisunchi atun iacuma Vamos a pesca al rio Atun iacuma armagrisa Me voy a bañar al rio Atun iacuma armagrisunchi Vamos a bañar al rio Pugllagrisa Me voy a jugar Pugllasunchi Juguemos pugllagrisunchi Vamos a jugar Pugllagringapa Para ir a jugar Risunchi rigsigringapa Vamos a conocer Nukanchi alpa rigsisunchi Conozcamos nuestro territorio Nukanchi alpa michachisunchi Defendamos nuestro territorio Puñugrisa Me voy a dormir puñugsamui Venga a dormir Puñusunchi Durmamos Puñu chiuai Hágame dormir Raiana mucugsamui Venga a comer rayana

Ianu grisunchi Vamos a cocinar Asua rurasunchi Preparemos la chicha Panguiadu kusasa Asemos en hoja Chalua panguiadu kusa Voy a asar un bocachico en hoja Ianusunchi raiana challadurkunamanda Preparemos rayana a los que llegan

SUG RIMAIKUNA TUKUI PUNCHAKUNA NIDIRUKUNA (Algunas frases cotidianas, utilizadas en nuestro idioma inga)

Nuka Kan Pai Nukanchi Paikuna Kankuna

Rimai Rimangui Riman Rimanchi Rimankuna Rimanguichi

Rimakuni Rimangapkani Rimakungui Rimangapkangui Rimaku Rimangapkan Rimanakunchi Rimangapkanchi Rimanakun Rimangapkankuna Rimanakunguichi Rimangapkanguichi

Presente Futuro Pronombre Pasado

Conjugando el verbo, ruraii - trabajar

Conjugando el verbo, rimaii - hablar

María Otaya – medica tradicional

Carmen Muchavisoy

29 RURAIKUNA ICHAIKUNGAPA…
(Apartado didáctico)

Inga Español Inga Español Inga Español

P_ _ _ g _ _ Buenos días A_ _ i _ _ _ i _ _ k _ _ Siga entre S_ _u _ _ Permiso

Inga Español Inga Español Inga Español

P_ _ _ _ m _ _ _ Muchas

gracias S _ _ _i t _ _ í Venga siéntese _ h _ _ _ _ ll a ¿Cómo

está?

K _ _ _ _ a _ _ Hasta mañana Su _ _ _ t _ _ _ _ Hasta

luego S _ _ pu _ _ _ _ _am_ Hasta mañana

U A _ _ _ _ Ñ _ _ _ m _ _ _ S _ _ g _ R _ _ _ r _ S _ _ _ K _ _ _ _

Ruraikuna iachaikungapa

Practiquemos el idioma inga

Partes del cuerpo

Saludos Actividad:

Completar las palabras con la letra que falta

P _ _ _ u _ _ k _ K _ _ _ i _ _ _ U _ _ s _ _ h _ _ i I _ _ _ r Ch _ _ _ h _ _ _ u

U_ _ _ _ Estómago _ i _ _ j _ _ Cintura _ _ p _ Ombligo S _ _ _ _u _ _ Cadera _ _ k _ Nalga _ h _ _ _ a Pierna K _ _ _ u _ Rodilla _ _ i _ k _ Canilla _ h _ _ i Pie C _ _ _ _ ñ _ _ _ Tobillo

K _ _ _ Piel

_ _ _ h _ Carne

_ a _ _r Sangre T _ _ _ u Hueso _ u _ _ Articulaciones _ _ g _ Tendón T _ _ _ a _ _ _ _ Esófago _ u _ _ u Hígado _ _ _ a s _ _ _ u Pulmones _ _ i Vesícula C _ _ _ _h _ _ _u Intestinos U _ _ a m _ _ _ Útero matriz _ i _ _ a i _ _ _ u _ u Vejiga J _ _ _ _ _ u _ _

Testículos _ ib _ _ m _ _ _ _ ll _ k _ _ _ _ Pene erecto

_ _ a _ _ p _ _ _ _a Planta del pie S _ _ _ j _ _ _u Ano _ a _ _ _ Vagina _ _ k _ _ a _ _ Labios vaginales R _ _ _ k _ _ _u Clítoris U _ _ _ Pene

Repasando y practicando vamos aprendiendo

Ubico la letra que falta, para identificar el

nombre de plantas medicinales, en inga.

PLANTAS MEDICINALES K _ _ _ _ d _ _ Coquindo C _ _ _ k _ _ _ i Palo cruz _ uñ _ _ _ s _ _ Yare _ s _ _ _ g _ Loción A _ _ _ i _ Noni _ h _ _ i Ortiga _ _ l _ _ l _ Poleo Ku _ _ _ _ _ gu _ _ _a Kullanguilla Ll _ _ _ _ p _ _ _ a Sábila _ i _ _ i s _ _ _ _ Uña de gato M _ _ _ i _ _ u Malva _ _ k _ _ _ _ha Venturosa _ ig _ _ _ _ _ ka Saragosa

T B A G N A R A U A G N A T U K I U R A K A S P I R B C H K L I C M F U Y T S U O M L K J F M L D B K A S I M B L A D E K A S L R U L C N S I K A H C A R G A U I N A D E Y I V N I R A K N L K P A H T G A I S E P A L E A I A S L C S F R A P A C C O R P K S A K A R D A K P S I H N S A Ñ P K J S Q M K T I S A U A B R O I I H I P N P T H E A K S K U U D R G P O B A N D M N K U R I F J G F S Z V H I R A D D N I F R A N D U Y C C L T A L A T U U Z U I E H X X A A Y R I M I S T P R R S C W Z I P S A K U Ñ A R A K

MEDICINAL _ m _ _ u _ _ _ _ Yagé B _ _ _ _li _ _ _ Higuerón _ _ ku _ _ _h _ Champu I _ _ _r k _ _ _i Sangre drago _ ir _ _ _ _n _ u Sirindango I _ _a _ _i _ Piedra blanca _ _ _ _ _la _ _bi Solito S _ _ a _ _ b _ Hierva Buena

Tufan Killukaspi Karañu kaspi Iatan kaspi Puiu kaspi

Iura panga Ringrikaspi Atunkaspa Chuspi sacha Kutanga uaranga

Bumbuna Iachapkara Uagra chaki Iura kaspi Chakiru

Encuentro el nombre de 15 árboles maderables-

medicinales, resolviendo la sopa de letras.

Practica los números

Iskai chunga suglla Iskai chunga iskai Iskai chunga kimsa Iskai chunga chusku Iskai chunga pishka Iskai chunga sugta Iskai chunga kanchis Iskai chunga pusag Iskai chunga iskun Kimsa chunga Kimsa chunga suglla Kimsa chunga iskai Kimsa chunga kimsa Kimsa chunga chusku Kimsa chunga pishka Kimsa chunga sugta Kimsa chunga kanchis Kimsa chunga pusag Kimsa chunga iskun chusku chunga

33 36 25 38 37 28 23 40 31 24 21 30 27 32 35 22 29 34 39 26

suglla

iskai kimsa chusku

pishka

sugta kanchis

pusag

iskun chunga chunga suglla

chunga iskai chunga kimsa chunga chusku

chunga pishka

chunga sugta chunga kanchis

chunga pusag

chunga iskun

iskai chunga

5 6 9 10 2 12 11 14 19 4 1 16 3 20 7 18 13 8 15 17

Kanchis chunga 70

Iskai pasag chusku 204

Chunga uaranga _ _ _ _ _ _ 10.001 Iskai chunga _ _ _ _ _ _ _ suglla 20.001 _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ uaranga suglla 30.001

Chunga _ _ _ _ _ _ _ 10.000 Iskai _ _ _ _ _ _ uaranga 20.000 _ _ _ _ _ chunga uaranga 30.000

Trazando líneas indico la palabra que corresponde a cada número

Trazando líneas indico la palabra que corresponde a cada número

Escribir el nombre del número,

como aparece en el ejemplo

Escribo la palabra que falta Escribo la palabra que falta

1 2 6 10 7 R P A 5 U A L 3 S K 13 R I A I T 16 L I I I 4 T I 15 U N T K I K I 8 I I

11 P A 9 M 14 18 L 12 17

APARII

ASUTII ATARICHII IACHAIKUNGAPA

IANUII KAUAII KILKAII KILPUII MASKAII MITIKUII

PAKAII PALLAII PASKAII

PITII PURII RIMAII TARPUI

TIARII

ESCRIBIR HABLAR LEER SEMBRAR APRENDER ABRIRI CARGAR ALZAR ARRANCAR ARRANCAR COCINAR BUSCAR CASTIGAR HUIR MIRARR SENTAR ESCONDER COSECHAR

U S A G N A A N A I Z S R P L U S U G N A P H K U J F E I S G H B P U K I L L U O A C A U P A J A K U D S N R S L K M D N R K V U U U P U K A P A S H P I

Puka Killu Iura Iana Pangusu Pajaku

Kusni Ushpusu Puncha Angas Pukapashpi Iana angas

Resuelvo el crucigrama con los verbos en inga

que aparecen en la tabla del frente

Con una línea, emparejar los verbos que aparecen en inga y español, como se muestra

en el ejemplo

Rosalba: Sug tutamanda atarispa ringapa, kauaringapa imasata kapuanakugta.

Aida: Chasam kam Rosalba: Imasa pasanakunchi, pasinsia iukauangui pishdunauangui. Aida: Pasinsia iukapuanga pishdunapuanga Rosalba: Tiarí Aida: Pai mamita diusulupai Rosalba: Hija, samui bindisiun mañagsamui, tian chaiamun Hija: Puangui Aida: Allilla Hija: Alliuram samuskangui Aida: siñur mila bindiga mija, imasatakapuangui? Sipas iaskangui? Hija: arí, ña, auilaiakuni Aida: Chasami kanchi, uiñaspa rinakunchi utka Hija: Arí, chasam kan Aida: apai nukapa subrina Rosalba: Apamui dusi asua tiamanda Hija: Arí, utkam risa. Hija: Tilla dusi asua upiai. Aida: Pai mamita diusulupai Rosalba: Kuna puncha allipuncham pakarin nu? Aida: Ari, alludauai Rosalba: Pai mamita diusulupai

Aida: Suma puncha pakarin, kuna kan kai tamia killa. Kauanakunchi, suma indi iarin. Rosalba: Chasam kan Aida: Ña indiku kimsa puncha? Ña indiku? Rosalba: Ari, chasamkan, hijitam. Hija: Iman Rosalba: Manash tiam, rumushitu, apamui tiamanda? Apamui Hija: Tilla, sug piti rumushitullapas mikui Aida: Apai, pai mamita diusulupai Aida: Apai, ñaña manami sug fabur ruauai Rosalba: Ima si? Aida: Sug piti pangashitu karauai nuka uakachisa, nukapa uauamanda Rosalba: Apai Rosalba: Hijita, manashsug, pangashitu tiam? Upamuai Tiamanda Hija: Ari, suiariuai Hija: Tia, kauai panga Aida: Pai mamita diusulupai, pai mamita Aida: Nuka llallikunimi nukata kumbidauaskama mi rikuni Rosalba: Apai karumi rinakunguichi? Aida: mamima, kailadullam kan. imapasi kaiauanakun, kumbidauankuna, chimanda iuiani nukapa ñañapagpi pasiaspa llallisa Rosalba: Apai paimamita, manima iacharkanchi samuangapa mi karkangui. Iachaspa dusi asuita llapas suianakunchi Aida: Chasam kan, mana rimanakuska nima, ña ñaunaishitu kan mana pasiarinakunchi Rosalba: Mamima puis, ña karu, unai mana kauarinakunchi sutipa.

…Continuación de la práctica del saludo rasun palabra

KAUSACHISPA NUKANCHIPA RASUM IAICHIRINGAPA

Reviviendo nuestro saludo ancestral

Aida: Ña nuka subrina sipas kapuan

Rosalba:

Chasa puis ña, ña auilita tukupuakum, man kauangap samupuakungui puis Kauai.

Aida: Kuna puis cada puncham samukusa.

Rosalba:

Diusmanda samuangui kauauangapa, uillauangui ima ura samuangapa kangui, ñami dusi asuallapas suiaskaki.

Aida: Apai, paimamita, paimamita ñaña Diusulupai Rosalba: Pishdunauangui apai

Aida.

Pishdunauangui nukata puis imasam ña mi rikuinimi kumbidauaskama Rosalba: Apai, pishdunauangui Aida: Pasiauagringui Rosalba: Paimamita diusulupai Aida: Man karu kausakuni Rosalba: Paimamita diusulupai Aida: Kaiakama Rosalba: Kaiakama apai kuidadua ringui Hija: Bindisiun, tia

Aida:

Diusmila bindiga, hija, pasiauagringui nuka mana karu kausani

Hija:

Paimamita diusulupai, samuangui kan pas, kauauagsamungui, nuka ima punchami risa Aida: Paimamita kaiakama Rosalba: Kaiakama

Nukanchipa rimai, chingachinakuskata

kausachisunchi

Comentarios

El presente ejercicio de investigación, más que un proyecto, es una reflexión sobre la valoración, recuperación y fortalecimiento de lo propio. De la lengua materna como insigne de la cultura inga. Un breve recorrido por los conocimientos previos de los mayores y mayoras participantes, permite identificar las fortalezas y debilidades respecto al conocimiento de la lengua materna. De allí la importancia de implementar metodologías o mejor, construir este material con contenido breve pero elemental para el aprendizaje y fortalecimiento de la lengua. Los términos relacionados en la presente guía son los utilizados actualmente por los mayores y mayoras que con su apoyo se lograron identificar una gran variedad de términos que tienden al olvido y que desean se retome su utilización. La presente investigación concluye que, en los establecimientos educativos el proceso de enseñanza-aprendizaje se limita a escasas una o dos horas a la semana, de allí también el debilitamiento en el uso de la lengua materna inga. Los procesos de aculturación dan cuenta de los procesos que influyen en el mantenimiento o desplazamiento de la lengua y cultura indígena inga, de allí la importancia de poner en marcha proyectos que favorezcan la lengua y cultura El proceso de investigación permitió profundizar en los conocimientos previos que cada participante poseía.

Es importante dejar en claro que los procesos que se están llevando a cabo de fortalecimiento y reconocimiento de lo propio sólo son posibles cuando se hace una reflexión y un análisis crítico de todos los saberes, conocimientos y visiones de mundo (lenguas) que se están perdiendo debido a los procesos colonizadores y modernos que se han implantado en todo el mundo.

ATUN TAITA KUNA IACHACHINAKUN IUIAIKUNA

KAUSACHINGAPA

(Enseñanza de nuestros abuelos para que pervivan

nuestros conocimientos)

Leer el texto del documento

NUKANCHIPA RIMAI

NUESTRA LENGUA MATERNA

Memoria y fortalecimiento de nuestro idioma inga Villagarzón, Putumayo-2021

Cartilla didáctica…

Iachaikuspa pangakunapi…

Carlos López Decanse

Presidente - ACIMVIP

Edna Viviana Papamija Jacanamejoy

Coordinadora de proyecto Coordinadora mujer y familia - ACIMVIP

Resguardos: San Miguel de la Castellana, Blasiaku, Wasipungo,

Albania, Chaluayaku, Nukanchipa Alpa Amukunapa Wasi ( Cabildo menor Musu waira

sacha Nukanchipa,, Cachi iaku Andaki,

Alparumiyaco)

Cabildos: Saladilloiaco

Esp. Alba Marcela Leiton Jacanamejoy, Docente bilingüe, Institución Etnoeducativa Rural

Bilingüe Inga Atun Ñambi Apoyo traducción, escritura y gramática

Lic. Luis Eduardo Rincón Prieto Apoyo técnico, investigación, diagramación y

diseño.

Agradecimientos:

A los participantes de los diferentes cabildos y resguardos inga de Villa Garzón. A la Asociación de Cabildos Indígenas del Municipio de Villagarzón Putumayo – ACIMVIP, al Ministerio de Cultura, al equipo de trabajo que participó en el proyecto.

Autoridades, mayores y mayoras participantes:

Aida Jacanamejoy Miticanoy, ex gobernadora. San Miguel

Benilda Oliva Quinguanas, gobernadora Kachi iaku Andaki

Jesús Arturo Jojoa Jojoa, gobernador San Miguel de la Castellana

Vicente Jacanamejoy Miticanoy, gobernador Blasiaku

Wover Medardo Muchavisoy, gobernador Nukanchipa Taita Kausadiru

Bernardo Tarapues Ortiz, gobernador, Musuwaira Sacha Nukanchipa

Isaías Buesaquillo Mutumbajoy ex gobernador San Miguel.

María Esperanza Jojoa, alcalde mayor San Miguel

María Beatriz Otaya Andaqui, médica tradicional

Carmen Muchavisoy

María Luisa Garreta

Mónica Iglesias Aura Nelly Quinchoa

Fidencia Jojoa María Josefina Yanangona

María Clara Jacanamejoy

Humberto Jacanamejoy Iacha Santiago Urbano L.

Rosalba Jacanamejoy Jerleidy Mojanajinsoy

Martha Jojoa Margarita Jojoa

Doris Garreta Luis Antonio Mavisoy

Enrique Jojoa

Aura Descanse Jainer Alexander Urbano

P R E S E N T A C I Ó N

La presente iniciativa propone un ejercicio de reflexión sobre el estado actual de la lengua nativa inga en los resguardos del municipio de Villagarzón. Identifica específicamente un sin número de términos, que por la poca utilización entre los mayores hablantes tienden a desaparecer y que además las nuevas generaciones ya no utilizan, y toma como punto focal el resguardo indígena San Miguel de la Castellana y Blasiaku, con la participación de autoridades y mayores hablantes de los resguardos; Wasipungo, Albania, Chaluayaco, Nukanchipa Alpa Amukunapa Wasi ( Cabildo menor Musu waira sacha Nukanchipa,, Cachi iaku Andaki, Alparumiyaco) y el Cabildo Saladilloiaco. En el proyecto participa como apoyo institucional el Ministerio de Cultura y la Asociación de Cabildos Indígenas de Villa garzón Putumayo, ACIMVIP. Fortalecer la identidad cultural es un gran reto, toda vez que las acciones de aculturación permean constantemente los procesos de la comunidad y a los individuos en particular. El proyecto propone el diseño de una guía pedagógica que fortalezca la lengua materna y la cultura inga, en un espacio hegemónico y colonizante como el contexto educativo y comunitario.

I N T R O D U C C I Ó N

El rescate y fortalecimiento de la lengua materna es un gran reto, que se empieza a materializar con el presente proyecto, generando un cambio de actitud tanto en los niños y niñas como en los jóvenes y adultos, en el ejercicio del aprendizaje, práctica y fortalecimiento de la lengua de manera que les permita utilizarla como medio de pervivencia y defensa en los diferentes contextos. La guía didáctica contiene textos escritos en lengua materna y traducidos al español. Los textos escritos refieren manifestaciones de los mayores y mayoras participantes en el ejercicio de reflexión donde expresa lo significante, sus sentimientos y anhelos respecto al fortalecimiento de la lengua inga. El contenido más representativo de la guía se centra en mostrar textual y gráficamente los términos que generalmente se utilizan en la lengua inga, pero que poco a poco han ido dejando de ser utilizados. Se identifican los términos agrupados por temas como, por ejemplo; Las partes del cuerpo, nombres de animales, meses del año, nombres de plantas medicinales, comestibles, maderables; números, letras de algunas canciones, verbos, frases cotidianas.

Nukanchipa rimai

Nukanchi rimai “Kan nukanchipa iuiai, nukanchimanda suma iuiachin, kan

mana manchai, nukanchipa rimai, kausaimi iuiachiuan, kan kusikui, kan nukanchipa uakachidu, taitakuna sakidu, chimanda nukanchipas iukanchi

sakinga uauakunamanda, kai kausai iuiai”

Nuestra lengua “Es nuestro conocimiento es lo que nos hace sentir bien,

alegres, contentos, lo que nos hace sentir fuertes, es nuestra herencia

dejada por nuestros abuelos, es la gran riqueza que nos hace sentir fuertes, es por eso que nosotros tenemos que dejarles a nuestros hijos

este gran conocimiento, este gran saber”

Abuela, Josefina Yanangona

Ex gobernador, Isaías Buesaquillo Mutumbajoy

“Nukanchimanda nukanchipa rimai niraian: kausai, nukanchipa iuiai, nukanchipa rimai, kan nukanchipa uakachidu, kan nukanchipa taitakuna karadu, kan nukanchipa taitakuna sakidu, chimanda nukanchipas iukanchi

sakinga nukanchi uauakunata, kai suma kausai iuiai”

“Para nosotros, nuestra lengua materna significa vida, es nuestro conocimiento, es nuestra palabra, es nuestra riqueza, que nuestros abuelos

nos han dejado, es por eso que nosotros también debemos dejarle de herencia para nuestros hijos este gran conocimiento, esta gran riqueza”

Saludos en inga Quién saluda en

inga

Significado en

español

Quién contesta

Significado en

español

Puangui Buenos días o buenas tardes Allilla iaikui Siga entre

Samusa Permiso Samui Venga, siga Paimamita Muchas gracias Samui tiari Venga, siéntese Chasnalla ¿Cómo está? Chasnalla ¿Cómo está? Sug ratukama Hasta luego Sug ratukama Hasta luego

Sug punchakama Hasta mañana Sug punchakama Hasta mañana

Kaiakama Hasta mañana Kaiakama Hasta mañana

Saludos en inga Quién saluda en inga

Significado en español

Quién contesta Significado en español

Imasata kangui Cómo estas (general)

Allila pai mamita Saludum kani Chasallam, kani Sumaglla

Muy bien Muy bien

Como está, muy bien Imasata kapuangui

Cómo estas (familiar) Saludum paimamita

Muy bien, gracias

Imasata kanguichi Cómo están (general) Saludulla pai mamita Chasallam kani

Muy bien

Imasata kapuanguich i

Como están (saludo familiar)

Chasalla pai mamita Muy bien

Imata rurakungui ¿Qué está haciendo? ¿Qué hace? (general)

Responde de acuerdo, a qué esté haciendo Imata ruranakunguichi

¿Qué están haciendo? ¿Qué hacen? (familiar)

Responden de acuerdo, a qué estén haciendo

(Fortaleciendo nuestro idioma inga)

Kausachispa nukanchipa rimai

Práctica del saludo razón Palabra “rasuM iaichiringapa”

Aida. Puangui

Rosalba: Allilla iaikui

Aida: Pai, samusá

Rosalba: iaikui tiarí, samarí

Aida: Pai mamita diusulupai.

Aida. Apai nug ñaña, imasata pakaripuakungui?

Rosalba: Chasallam pakarikuni, diusnukanchi taita nukanchi

mamita chariuakunka.

Aida:

Chasa nukanchi taita, nukanchi mamita, chasalla pakarichipuakugpi, suman uiarin, saluditumkan Tukuimanda. Rosalba: Chasam kan.

Aida: Karu kausagsina, imasan mana, kauarispa nukanchi kanchi. Rosalba: Chasam pasanakunchi.

Aida: Apai kuñadu, subrinakuna, imasata kapuankuna?

Rosalba:

Kaima, chasallam nukanchi taita, nukanchi mamita chariuaku, nukapa uarmi uauakuna, chasallam allillam kapuankuna, nukapa kusa ungug kapuan pai.

Aida: Pai, chasam sug ura kullaipalla kanchi, iukanchi ambisitu maskanga.

Rosalba: Arí, chasam kan

Aida:

Nukanchi taita, nukanchi mamita charinkama, kausai mañachikunkama, iukanchi nanaikunaua tianakungapa. Rosalba: Chasa kanka

Aida: Pasinsiu kauangui, pishdunauangui

Rosalba: Pasinsia iukapuanga pishdunapuanga

Rosalba: Apai nukapa ñañagim, imasata nukapa purakuna kapuankuna?

Uuakuna imasata kapuankuna?

Aida: Chasallam kapuankuna, chasallam kanchi, nukanchi taita, nukanchi mamita, saludullam charikum nukanchita tukuita.

Rosalba: Chasam suma uiariuan, chasallam kagpikuna, kusikuimi uiarinka.

Karu kausaskasina manin pudiriuaku, nukatapas kauaringapa.

Aida: Chasam pasanakunchi, apai.

Continúa pág. 35

Kunga, nuka Cuello

Kuguti tullu Hueso del cuello

Pichu chungan Clavícula

Pala Hombro

kunga Cuello - nuca

Uma Tutano

Cabeza Cerebro Agcha Cabello

Ñaui Cara Printi Frente

Ñaui muru Ojo Ñaui kara milma Cejas

Ñaui muru milma Pestañas Ñauikara Párpado Pichu Pecho Chuchu Seno Chuchu punta Pezón Kushka - kushkila Axilas Uasa Espalda kustilla Costilla Uasa tullu Columna

Singa Nariz

Singa jutku Fosa nasal

Ringri Oreja

Ringri jutku Oído

Chunda Brazo

Maki Mano

Suni, didu Dedo

Mama didu Dedo pulgar

Sillu Uña

Maki pamba Palma de la mano

Simi Boca

Simi kara Labio

Kallu Lengua

Kiru Diente

Mama kiru Muela

Milma Barba

(Partes del cuerpo humano)

RUNAKUPA SUTIKUNA

“Todo lo que nuestros abuelos y

tatarabuelos nos

han enseñado lo

hemos querido transmitir, nuestra

tradición y especialmente nuestra lengua materna que es

nuestra mejor herencia y que no

debemos dejar morir, la que nos

han dejado los abuelos, esta es nuestra riqueza, que

debemos valorar.

Por eso es importante que debemos enseñarles

a nuestros hijos para

que no se

pierda”.

INGA ESPAÑOL INGA ESPAÑOL

Uigsa Estómago Kara Piel Birijas Cintura Aicha Carne Pupu Ombligo Iauar Sangre Sikipuru Cadera Tullu Hueso Siki Nalga Ñudu Articulaciones Changa Pierna Angu Tendón Kungur Rodilla Tragadiru Esófago Shipka Canilla Sungu Hígado Chaki Pie Iura sungu Pulmones Chaki ñudu Tobillo Ili Vesícula Chaki pamba Planta del pie Chunchullu Intestinos Siki jutku Ano Uaua mama Útero matriz Raka Vagina Bijia - ispapuru Vejiga Raka kara Labios vaginales Jigra muiu

Testículos Raka kallu Clítoris Uibus muiu Ullu Pene Ullu kaspi - llusti Pene erecto

“Tukui nukanchi Taitakuna, atuntaitakuna, nukanchita iachachidu, nukanchi munanchi,

iukanchi iachachinga. Nukanchi iuai, nukanchi rimai. Maná iukanchi sakinga uañuchu. Nukanchi taita karaspa sakidu

kan nukanchipa rimai, iuai, iukanchi kuuanga.

Chimanda iukanchi iachachinga nukanchi

uauakunata, maná tukurichu”

Gobernador, Medardo Muchavisoy

(Las plantas medicinales)

MEDICINAL

Ambi uaska Yage Bambalichi Higuerón Alku sacha Champu Iauar kaspi Sangre drago Sirindangu Sirindango Kuriuaska Bejuco de asafran Kakamba panga Oreja negra Sampidru muiu Lágrimas de sampedro Achira muiu Achira Iura muiu Piedra blanca Sapalla ambi Solito Suma ambi Hierva Buena

MEDICINAL Kukindus Coquindo Crus kaspi Palo cruz Puñuuaska Yare Kuru panga Col del monte Asnanga Loción Rumu muiu Loción del inga Atun almindras Almendra Amchi almindras Trabajai ambi Verbena Anunis Noni Chini Ortiga Pulilla Poleo Kukuianguilla Kullanguilla Llausa panga Sábila Mishi sillu Uña de gato Malbisku Malva Limunsillu Hierva luisa Jiru karacha ambi Cáncer espinoso Kuichi sacha Palo arco iris Kukusacha Venturosa Tigri uaska Saragosa Gulusiru ambi Golosero

MEDICINAL Chundur

Chondur

Puka chundur Uagra chundur Uaira chundur Tigri chundur Uarmi chundur Ginti chundur Kuku chundur Truinu chundur Iura Tugtu Flor blanca Ukucha kaspi – Miguchu Mata ratón Usu panga Hoja de oso Ispingu Canela Chuchuuasa Purificador de sangre Tushtua kaspi Desparasitante Burrachiru ambi borrachero Killu Tugtu Flor amarilla Puchku uiru Caña agria

MEDICINAL Nina uaska Ambar Pikudu kallu Lengua del Picudo Uaiusa Guayusa Chiricaspi Palo frio Ugsa hierva Atun tambi ---- Atun sara ---- Lagashtija sacha ---- Iura burrachira ---- Tambi ---- Iaku tambi ---- Pikudu asga ----

Ambiuaska

Krus kaspi

Chini

SACHA AMBIKUNA

(Nuestros árboles maderables – medicinales)

Iachap kara

Uagra chaki

MADERABLES- MEDICINAL Tufan Costillo Killu kaspi Amarillo Pulgu muiu Roble Iatan kaspi Capirón Uasi kaspi Gomo Ñagcha kaspi Peine mono Ianan kara Palo negro Puiu kaspi Barbasco ahumado Iura kaspi Tara Ñutu panga Pino juan Atun kasta Pino Chakiru Pino Karañu kaspi Karaño Chuspi sacha Chiparo Uasi kaspi Gomo Chirikaspi Salvaje Kutanga uaranga

Guarango Uaranga pakai Gualandai Baiu uarangu Uarangu achapu

MADERABLES- MEDICINAL Asnai kaspi

Amarillo Pilusa Aguaras Nauinu Iachap kara Achapo Kustillu kaspi Costillo Kukindillu

Bilibil Kukindus Atun kasta kukindus Kusadur kaspi Sanca emula Adoroti Sanca emula Ringri kaspi Espingo canela Iura panga Yarumo Uagra chaki Casco de vaca Bumbuna Bombona Kalpintiru ambi ---- Babuti ---- Ginti ambi ---- Kuribinan ---- Puka Kaspi Brasil Balsa panga Balso Uansuka Popa Chuspi sacha

Tufan Kustillu kaspi

NUKANCHIPA ATUN SACHA AMBIKUNA

Rumu

Chiuilla

Sigsi

Uchu

COMESTIBLES Guanamna Guanábana Munu uchu Atun sigsi Bore Chiuilla Piña Uiru Caña Sara Maiz Asaí Sacristán Amarrun sara Maiz culebra Rumu Yuca Mirinis Mereñes Platanu llullu Plátano verde Platanu Pukuska Plátano maduro Guiniu Chiro Tanda ikaspi Pan del norte

COMESTIBLES Kukus Coco Mandur Achote Miguchu muiu Mil pesos

Tintiru muiu Mil pesos Rumi pakai -

pakai

Guama

Tanda kaspi Pan de norte

Kaimitu Caimo chuntaruru Chontaduro Kukillu muiu Coquillo

Killu kakau Cacao Marakas kakau

Mandur kaspi Achote Kurasa panga Palma familia del coco

Chuchana Coquillo

Kukuris Cocoro Kaimitus auiu Caimo

Arañas uvas Uvas

Killu muiu Obo Inchi muiu Inche

Sacha Árbol Uaiabas Guayaba

Kumal Batata Sigsi iuiu Mafafa

Kunkuna Lulo

Iura ñamis Ñame Iana ñamis Tigri chakis Puchku muiu Tamarindo Sigsi Yota Mingu Simarron Kulandru Puka naranjilla ---- Alku naranjilla ---- Uaska pakai ---- Chuntaruru pakai ---- Churimbu Churima Killu pakai ---- Puka Kumal ---- Iura kumal ---- Chichiku uvas ---- Chuntaruru

Sirindangu mullu

(Alimentos) MIKUIKUNA

Uadua

Uagcha muiu

HORNAMENTAL iuragllullu Iraca

palmicha Coquillo

Anankara

Rayador Ananku

Buladur tugtu Volador

Uakamayu panga ----

Kuniju panga ----

Killu llullu ----

Rumu asnanga ----

Uadua Guadua

Uiñari ilichu Helecho

Sirindangu mullu Semilla de

sirindango

HORNAMENTAL

Iana kaskabil

Cascabel Galbanum

Uairu kupal

Truinu kupal

Uasi panga Hermano de la chontilla

Raiadur ----

Kurunta Palma ancestral

Ananku ----

Uagcha muiu Chocho y chochillo

Tigri ñauimuru Ojo de buey

Planchu muiu Ojo de buey

Bruninga muiu Ojo de buey

(Plantas que adornan)

Kaskabil

Tigri ñauimuru

Iuragllullu

SACHA TUGTUKUNA

AVES Ataualpa Gallina

Pullitu Pollito

Uritu Loro Kuchi kuskungu Búho

Kuisu Muchilero pikudu Paletón Tuta kuisu Muchilero nocturno Tuta ashdita Ardilla nocturna

Indichidur Águila Shamchana Uagra pisku Killasigi pisku

Piojosa Garrapatero Chamón negro

Uagra Vaca

Alku Perro Mishi Gato Chakimuru Caballo

Kuchi Marrano Sacha uagra Danta

Taruka Venado matiuaja Armadillo

Urijun Conejo Pintadillu Boruga

Ashdita Ardilla sachakuchi Saino

Atun Kuniju Guara Kukus kuniju Tintin

Kuligir Perezoso Ukucha Raton Tushtua Tortuga Lagashtu Lagarto Ñagcha lagashtija Lagartija

Kallambiru Ardilla negra

pequeña Iana chichiku Mico negro

Iura chichiku Mico soldado

Sacha mishi Tigre

Sacha uagra

Kulijir

Taruka

Atun kuniju

Ataualpa Matiuaja

Uagra

(Animales) ANIMALKUNA

PECES

Iana ispinusu Picalón negro

Imchambi Gullimbu

Piku kuru Simí Matiuaja auila Culebra

kuku Culebra Kuruntamama Anguila Mursilau sambiku Juan viejo

Chusapuru Corroncho Turu chiflun Chiflero Turu karauaja Chiflero

PECES Chalua Bocachico Karauaja Cucha Kirusapa Denton Puiu ñaui Pescado ciego Chalua sambiku Lambebarro

Sacha chalua Perro

Achakabu Flauto

Uadua barbudu Pescado con pintas

amarillas Iura ispinusu

Makuru

Picalón blanco ------ Iana karauaja Cucha Negra Bagri karauaja Domisaya

Sapu karauaja

Sacha chalua

Chalua sapu

Kutu sapu Sapu uambui

Cucha fea con piel Pez perro Sapo Renacuajo Sapo

Añangu Hormiga

Kuru Gusano Gualpa Mojojoy Makana Zapata Dishishaju conquista

Lambi Mosco

Kijin Jején Chuspi Jején

Chalua

Karauaja

Añangu

arriru

Gualpas

kuru

Matiuaja auila

JUNKAI SUTIKUNA - DIAS

Inti Domingo Auaki Lunes Uanra Martes Chillai Miércoles

Kulka Jueves Chaska Viernes

Uacha Sábado

KILLA - MESES

Musu uata Enero

Uata killa Febrero Atun puncha killa Marzo

Tamia killa Abril Mamita killa Mayo

Taita killa Junio Iarkai killa julio

Uaira killa Agosto Tarpui killa Arriru bulai killa septiembre

Kukus killa Octubre Animas killa Noviembre Uauakunapa killa diciembre

LLINTIKUNA - COLORES

Puka Rojo

Killu Amarillo

Iura Blanco Iana Negro Pangusu Verde

Pajaku Morado

Kusni Café Ushpusu Gris

Puncha Claro

Angas Azul Pukapashpi Rosado

Iana angas Azul oscuro Iura Angas Azul claro

FASES LUNA Uauakilla Luna tierna Alli minguanti Luna llena Atun minguanti Luna menguante Kukukilla Luna tierna

Sug uchulla killa Primero de luna Iskai uchulla killa Dos de luna Kimsa Uchulla killa Tres de luna Chusku uaua killa Cuatro de luna Pishka uaua killa Cinco de luna

"Nukanchimanda nukanchipa rimai kan iapa allí, paiua nukanchi lisinsianchi nukanchi kausai, nukanchi alpa, sug luarpi pas micharinchi nukanchipa rimaiua"

Gobernador, Vicente Jacanamejoy Miticanoy

La lengua inga para nosotros es muy importante porque nos sirve como medio de

defensa y protección en nuestro territorio y cuando nos encontramos en otros

contextos.

CONTANDO suglla 1 Iskai chunga suglla 21 iskai 2 Iskai chunga iskai 22 kimsa 3 Iskai chunga kimsa 23 chusku 4 Iskai chunga chusku 24 pishka 5 Iskai chunga pishka 25 sugta 6 Iskai chunga sugta 26 kanchis 7 Iskai chunga kanchis 27 pusag 8 Iskai chunga pusag 28 iskun 9 Iskai chunga iskun 29 chunga 10 Kimsa chunga 30 chunga suglla 11 Kimsa chunga suglla 31 chunga iskai 12 Kimsa chunga iskai 32 chunga kimsa 13 Kimsa chunga kimsa 33 chunga chusku 14 Kimsa chunga chusku 34 chunga pishka 15 Kimsa chunga pishka 35 chunga sugta 16 Kimsa chunga sugta 36 chunga kanchis 17 Kimsa chunga kanchis 37 chunga pusag 18 Kimsa chunga pusag 38 chunga iskun 19 Kimsa chunga iskun 39 iskai chunga 20 chusku chunga 40

Chunga 10

Iskai chunga 20

Kimsa chunga 30

Chusku chunga 40

Pishka chunga 50

Sugta chunga 60

Kanchis chunga 70

Pusag chunga 80

Iskun chunga 90

Pasag suglla 101

Pasag iskai 102

Pasag kimsa 103

Pasag chusku 104

Pasag pishka 105

Iskai pasag suglla 201

Iskai pasag iskai 202

Iskai pasag kimsa 203

Iskai pasag chusku 204

Iskai pasag pishka 205

Pasag 100

Iskai pasag 200

Kimsa pasag 300

Chusku pasag 400

Pishka pasag 500

Sugta pasag 600

Kanchis pasag 700

Pusag pasag 800

Iskun pasag 900

Chusku pasag suglla 401

Chusku pasag iskai 402

Chusku pasag kimsa 403

Chusku pasag chusku 404

Chusku pasag pishka 405

Kimsa pasag suglla 301

Kimsa pasag iskai 302

Kimsa pasag kimsa 303

Kimsa pasag chusku 304

Kimsa pasag pishka 305

Iacha Santiago urbano

En la escuela no les están enseñando bien, como debe ser; por eso necesitamos reunirnos, pensar muy bien para enseñar bien lo que las abuelas y abuelos hablan

para poder enseñar, sino no podemos transmitir nuestro pensamiento como debe

ser.

“Nukanchipa iachaiuasipi iachachidurkuna mana allilla iachachinakun nukanchipa rimai, chimanda nukanchi tiaringa iukanchi, suma iuarispa kauangapa imasa iukanchi iachachinga, imasa nukanchipa atumamakuna,

atun taitakuna iachachinkuna. Chasa mana ruarigpi nukanchipa iuai,

nukanchipa rimai, mana suma iachachinga karin”

CONTANDO

Chunga uaranga suglla 10.001 Iskai chunga uaranga suglla 20.001 Kimsa chunga uaranga suglla 30.001 Uaranga iskai pasag chusku chunga pishka 1.245 Iskai uaranga kimsa pasag pishka chunga sugta 2.356 Kimsa uaranga chusku pasag sugta chunga kanchis 3.467 Chusku uaranga pishka pasag kanchis pusag 4.578 Pishka uaranga sugta pasag pusag chunga iskun 5.689 Sugta uaranga kanchis pasag iskun chunga suglla 6.791 Kanchis uaranga pusag pasag iskai 7.802 Pusa guaranga iskun pasag chunga kimsa 8.913 Chunga iskai uaranga kimsa pasag chusku

chunga pishka 12.345

Chunga kimsa uaranga chusku pasag pishka

chunga sugta 13.456

Iskai chunga chusku uaranga pishka pasag

sugta chunga kanchis 24.567

Kimsa chunga pishka uaranga sugta pasag

kanchis chunga pusag 35.678

Chunga uaranga 10.000 Iskai chunga uaranga 20.000 Kimsa chunga uaranga 30.000 Chuscu chunga uaranga 40.000

Pishka chunga uaranga 50.000 Sugta chunga uaranga 60.000 Kanchis chunga uaranga 70.000

Pusag chunga uaranga 80.000 Iskun chunga uaranga 90.000 Pasag uaranga 100.000 Junu 1.000.000 Iskai junu 2.000.000 Kimsa junu 3.000.000 Chusku junu 4.000.000 Pishka junu 5.000.000

Uaranga 1.000 Iskai uaranga 2.000 Kimsa uaranga 3.000 Chusku uaranga 4.000 Pishka uaranga 5.000 Sugta uaranga 6.000 Kanchis uaranga 7.000 Pusag uaranga 8.000 Iskun uaranga 9.000

Uaranga suglla 1.001 Uaranga iskai 1.002 Iskai uaranga suglla 2.001 Iskai uaranga iskai 2.002 Kimsa uaranga suglla 3.001 Kimsa uaranga iskai 3.002 Chusku uaranga suglla 4.001 Chuku uaranga iskai 4.002 Pishka uaranga suglla 5.001 Pishka uaranga iskai 5.002

Mayor, Luis Mavisoy

birsiukuna bukalkunamanda

(canto de las vocales) Iachachidur, Marcela Leiton Jacanamejoy a,a,a, añangu tugsiuan, maki nana uaku añangu tugsiuan

(Iskai) I,i,i, indi tin iugsin Ñaui raurauaku indi tin iugsin

(Iskai)

U,u,u, uma sigsiuan Usa tugsiuaku Uma sigsiuan

(Iskai)

Birsiai, tukui sapukuna

Tukui sapukuna trabajanakun Chi mas amchishitu pugllai kallarin kua kua kua kua kua kua kua kua kua kua

kua kua kua Tukui sapukuna trabajanakun Chi mas amchishitu puglla kallarin kua kua kua kua kua kua kua kua kua kua

kua kua kua

(Aida, Santiago y Jainer)

Atun taitakuna atumamakuna atuntaitakuna, tianakudurkaska, niña pigachispa, rumu sankuchaspa, uchu takaspa,

asua upiaspa, chasasi tianakudurkarka, atun ñañakuna, atuntaitakunaua, rinkunasi chagra almangapa, chisikuna samunakun,

platanu sankuchaspa, uchu takaspa, asua upiaspa, niña

pukuspa. (Doris Garreta)

“Nukanchi iukanchi nukanchipa uauakunata iachachinga nukanchi rimai, chimi paikuna iachachingakuna paikunapa uauakuna. Nukanchi rimadurkuna rimaspa

rinakunchi kausachispa nukanchi rimaita. Nukapa munai kan. Tukui rimasunchi

sumaglla manapandarispa, mana pingarispa nuka rimani nukanchipa rimai.

Tukuita rimadur kunata nikuni iachachisunchi nukanchipa rimai mana

iachadurkunata”

“Nosotros tenemos que enseñar a nuestros hijos la lengua materna para que ellos también enseñen a los hijos. Los hablantes de nuestra lengua continuamos hablando y fortaleciendo nuestra lengua materna. Mi gran deseo y se está cumpliendo, es que podamos todos algún día hablar sin equivocarnos y sin pena, yo hablo y practico mi idioma inga e invito a todos a que enseñemos a los que no han aprendido”.

Ex gobernadora, Aida Jacanamejoy Miticanoy

Sugta suma apachingapa atún iachai kunata suma apachingapa atún iachai kunata tarpuikilla kunapi suma tarpuchisunchi tarpuikilla kunapi suma tarpuchisunchi.

Iskai Kaipimi saiaku, kamba atún tambu, Kaipimi saiaku, kamba ambi tambu; kaipimi kankuna, kamba uauakuna,

kaipimi kankuna kamba ñitukuna.

Pishka suma iachachisunchi suma iuia kunata suma takichisunchi suma tausaikunata suma kuiurisunchi ambiuaskita upiaspa

suma takirisunchi ambiuaskita upiaspa

Suglla Nuka kumbidakunii, suma parlaringapa, Nuka kumbidakunii, suma parlaringapa,

atún taita kuna, alpa sakiskapi, atún taita kuna, alpa sakiskapi.

Chusku Atún mi iuiachiuan Atún taita kunasina Atún mi iuiachiuan Atún taita kunasina

atún taita kunsiju amakungarispalla atún taita kunsiju amakungarispalla.

Taita, Vicente Jacanamejoy

Kimsa suma churaridu suma pintaridu, suma churaridu suma pintaridu, ambi uaskitu upiaspa suma parlaringap ambi uaskitu upiaspa suma parlaringap

BIRSIAIKUNA (canto)

Samunchimi mukuamanda atuntaita apamurka (iskai) Mitikuspa samukurka suma alpita maskaspa (iskai)

Samunchimi mukuamanda atuntaita apamurka (iskai) Mitikuspa samukurka suma alpita maskaspa (iskai)

Atuntaita iachachirka sumitamikausangapa (iskai) Nukanchipa alpitata suma michachingapa (iskai)

Tukuita mi nikuni kaipi suma kausasunchi (iskai) Uauakuna taitakuna suma birsiarisunchi (iskai)

El pueblo inga tiene una riqueza

cultural, respecto a la lengua nativa la cual se refleja en las

historias, relatos, cuentos y

cantos.

“Al ser pocos los

que hablamos la lengua materna en este tiempo, se está

afectando nuestra identidad indígena y

se está perdiendo

lentamente. Es prioritario que en el

colegio y en las casas donde aún hay hablantes, se enseñe a las nuevas

generaciones, para

que no se acabe; para que no seamos

solo historia, sino

que pervivamos”

Iachachidur, Alba Marcela Leiton Jacanamejoy

“Kai punchakuna ña kanchi asllita nukanchi rimaita rimadurkuna, kai kausamanda nukanchipa iuiai, nukanchi muskui puchukariku allimandalla

chimanda utka iukanchi iachai uasikunapi, uasikunapi rimanga nukanchipa rimai uauakunata iachachinga nukanchipa iuiaita mana

puchukachinga mana kangapa parshlulla munanchi kausanga”

PRONOMBRES Nuka Yo Kan Tu Pai El Nukanchi Nosotros Kankuna Ustedes Paikuna Ellos/ellas

Nukaua Conmigo Kanua Contigo Paiua Con él o con ella Nukanchiua Con nosotros Kankunaua Con ustedes Paikunaua Con ellos

Indicador de lugar Chipi Allí Kaipi Aquí Chiladu Allá Chaima Para allá Kai Este Chi Ese Chi Aquel

Nukapa Mio Kamba De usted Paipa De él o ella Nukanchipa De nosotros Kankunapa De ustedes Paikunapa De ellos

Sabores Pushku Agrio Miski Sabroso Aia Amargo Chiri Simple Ishtiata Cogelengua Dusi Dulce Kachiiug Salado

Taita Papá Mama Mamá Turi Hermano Ñaña Hermana Uaua Hijo Uaua Hija Atun taita Abuelo Atu mama Abuela Tillu Tío Tilla Tía

Nukapa taita Mi papá Nukapa mama Mi mamá Nukapa atun taita Mi abuelo Nukapa atun mama Mi abuela Nukapa tillu Mi tío Nukapa tilla Mi tía

Kuna Hoy Kaina Ayer Sugkaina Ante ayer Kaia Mañana

Sugkaia Pasado mañana Chimanda Después

RIMAIKUNA

Parentesco

(V o c a b u l a r i o)

INTERROGACIONES Ima? ¿Qué? Imasa? ¿Cómo? Imaura? ¿Cuándo? Maipi? ¿Dónde? Imapa? ¿Por qué? Imápata? ¿Para qué? Imapi? ¿En qué? Imaua? ¿Con qué? Kai? ¿Este? Chi? ¿Ese?

DIMENSIONES Aua Alto Alpalla Bajo Suni Largo Umutu Corto Atun Grande Amchi Pequeño Uasa Atrás Ñugpa Adelante Raku Grueso Ñañu Delgado Uraladu Abajo Auapi Arriba Alli Derecha Lluki Izquierda

ANTONIMOS Ari Sí Mana - manima No Puncha Día Tuta Noche Rupa Caliente Chiri Frio Uira Gordo Tusta Flaco Iana Negro Iura Blanco Indi Verano Tamia Invierno Kausai Vivir Uañui Morir Ashka Mucho Aslla Poco Tukui Todo Nima Nada Uarmi Mujer Kari Hombre Musu Joven Ruku Viejo Milmun Peludo Llatan Pelado Alli Bueno Giruiacha Malo Suma Bonito Giru Feo Sutipa Verdad Llulla Mentira Atun Grande Amchi Pequeño Samui Venir Ri Ir Suni Largo Umutu Corto Aschka Arto - bastante Aslla Poco Kusiku Alegre Llaki Triste Kaiiapi Cerca Karu Lejos Allimanda Despacio Utka Rápido Kausa Vivo Uañudu Muerto Ullari Llambu

Ruido Liso

Upalla Sagra

Silencio Roñoso Saparu

RIMAIKUNA

RURAIKUNA

INGA ESPAÑOL Kani Ser Plitiaii Reclamar Birsiai Cantar Rimai Hablar Kilkai Escribir Kilpuii Leer Iachaikungapa Aprender Uaglli Dañar Aparii Cargar Mikui Comer Upiai Beber Tarpuii Sembrar Ianuii Cocinar Pitii Arrancar Paskai Abrir Purii Andar - caminar Atarichii Alzar Punchaiaii Amanecer Sitaii Botar Pauaii Brincar

INGA ESPAÑOL Aparii Cargar Ñagchai Peinar Auii Untar Ambii Curar Iuiaii Pensar Cusaii Asar Maillaii Lavar Tagsaii Jabonar Pallaii Cosechar Pakaii Esconder Kanii Morder Kauaii Mirar Kuiuii Mover Asutii Castigar Kachaii Enviar Tiarii Sentar Mitikui Huir Mañai Pedir Llugsi Salir Maskaii Buscar

INGA ESPAÑOL Rurai Hacer Maskaii Buscar Armaii Bañar Uraikui Bajar Chapuii Barajar Karaii Brindar Muchaii Besar Chapuchii Batir Paskaii Abrir Muskuii Soñar Uaglli Dañar Pindinsiaii Pelear Katichii Seguir Pichaii Barrer Asnaii Oler Tukaii Escupir Piñaii Regañar Kungarii Olvidar Randii Comprar Ismaii Defecar

INGA ESPAÑOL Saiarii Parar Puñuii Dormir Mañiachi Prestar Kauachii Presentar Kuchuii Cortar Suiaii Esperar Munaii Amar Munaii Querer Auaii Tejer Ruaii Rogar Kutii Volver Almaii Deshierbar Tarpuii Sembrar Churaii Poner Tandachii Recoger Churaii Poner Uanguii Amarrar Asuaii Embazar Iachachii Aprender Kungurii Arrodillar

Iachaikungapa

(VERBOS)

INGA ESPAÑOL Uiaii Escuchar Nii Decir Tandaii Reunir Kauachii Mostrar Puchukaii Acabar Uañuii Morir Ujuii Toser Siraii Coser Sisaii Robar Pagtaii Alcanzar

INGA ESPAÑOL Siririi Acostar Tapuii Preguntar Atarii Levantar Chakichii Secar Ianuii Cocinar Agllaii Escoger Kutaii Moler Kutii Regresar Maituii Envolver Churaii Poner Iukaii Tener

INGA ESPAÑOL Unguii Enfermar Ilpuii Ensartar Ainii Contestar Asii Reír Llakuaii Lamer Tarii Encontrar Pagaii Pagar Kinchaii Encerrar Ripashtii Dividir Sindichii Prender

INGA ESPAÑOL Bulachii Tirar Kaparii Gritar Samuii Venir urmaii Caer Aspirii - sigsii Rascar Uakaii Llorar Uañuchii Matar Uiraiari Engordar Ismaii Ensuciar Ispai Orinar

INGA ESPAÑOL Taita uishnadur Gobernador Aluasir Kuna Alguacil Nukanchi ginti Nosotros los indígenas Iura ginti kuna Colonos - gente blanca Sacha ginti Chusmeros- grupos arm. Puiglu Pueblo Purakuna Familia Kausanakunchi Estamos viviendo Nukanchi pura tandachirispa Pueblo

INGA ESPAÑOL Iakichidiru Problema Chasa Pero Chasan Kan Así es Imasa Como Chilla ullarikungapa Siempre Kaiadiru iainidiru Celular Tarijanu Tancho Kapilliju ------ Bashnisa Embarrado

Uiaii

Ñauinanai Mirada china Iarkintu Hambriento Mikuikuna Comidas

Iarkauan Me dio hambre Apachinakunchi Vamos llevando Cumbidanakun Nos están invitando Asua upiai Tome chicha Asllita mikugsamui Venga a comer un poquito Mikugsamuichi Vengan a comer Mikugsamui Venga a comer

Kiru maillarigsamuichi Vengan a cepillarse Rimasunchi Hablemos Rimagsamui Venga a hablar Rimai Hable Rimaichi Hablen Rimangapa Para hablar

Imasata sutikangui? Como te llamas Nuka sutikani Yo me llamo Maituku uata iukangui?

¿Cuántos años tienes?

Kani iachachidur Soy docente Kani uishnadur Soy gobernador Tukuimanda Para todos Purakuna Compañero Sipas Señorita

Mirauaska

Me salió Me aumentó Me rindió Samukuni San Miguelmanda Vengo de San Miguel

Uata ruragrisunchi Carnaval Uata killa mes del carnaval Atun puncha Día grande Atun Grande Amchi Pequeño Amchishitu Pequeñito Ashka Arto Ashllita Poquito Atari Levántese Tiarigsamuichi Vengan a sentarse Tiarisa Me voy a sentar Utka risunchi Vamos rápido Puñugriichi Vayan a dormir Puñugrisunchi Vamos a dormir Utka rii Vaya rápido

“Nukapa iuiaipi, iuiaikuni, kauakuni kunaura. nuka sutipa mana pudini kilkanga kilpunga atun taita karauadu kan suma iuiai, iuiaillaua chimanda rimakuni chasa. nuka iuiaipi iuiani chasa nukata iuiachiauan kusikui nukanchipa rimai karauan sug rimaipi ninkuna valentía, fuerza, kan nukanchipauakachidu kan nukanchipa rimai. nukata mana manchai tiauan mana pingai tiauan rimakungapa maipi pas”

Abuela, Josefina Yanangona

En mi pensamiento estoy viendo y escuchando, aunque no puedo leer ni escribir, pero Diosito me ha dejado

el pensamiento, la memoria, el conocimiento para poder hablar. A mí me hace sentir bien lo que mis padres

y abuelos me han enseñado de la lengua materna. Mi idioma no se me ha olvidado porque lo sigo practicando, no me avergüenzo, me siento fuerte, más valiente, indio de raíz, como mi mamá y mi papá y

nuestra gran riqueza es nuestra lengua materna. Por eso a mí no me da miedo ni pena y hablo mi inga en cualquier lugar en medio de cualquier persona. La

lengua materna me da como el valor que tenemos como indígena.

(Frases y expresiones cotidianas) TUKUI PUNCHAKUNA NIDIRIKUNA

Ambi upiai Tome remedio Ambi upiagrisunchi Vamos a tomar remedio

Risunchi ambiupiangapa Vamos a tomar remedio Ambi ianui Cocine remedio Ambi ianusa Voy a cocinar remedio Iuanugrisa Me voy a cocinar Tagsagrisa Me voy a jabonar

Tagsagrisunchi Vamos a jabonar Tagsagrii Valla a jabonar Pichasa Voy a barrer Pichagrii Valla a barrer Pichagrisunchi Vamos a barrer Pichanga mañachiuai Présteme la escoba

Pichanga iallichiuai Páseme la escoba

Inga iachaicui munani Quiero aprender inga Nukanchi rimaiua rimasunchi Hablemos en inga Ingaua rimasunchi Hablemos en inga Mingama risunchi Vamos a la minga - trabajar

Iuiachirispa kasunchi Pensemos en comunidad – Reflexionemos – pensemos bien Iuiachiringapa kanchi Vamos a corregirte Mana pindinsiacui No pelees Chucula upiagsamui Venga a tomar chucula Arriru rupachigrisunchi Vamos a quemar arrieras Kuru surkusunchi Saquemos ualpas

Rumuasua upiasunchi Tomemos chicha de yuca Kapiska upiagasamuy Chucula de chiro verde

Anduchi upiaigsamui Venga a tomar anduche

Chagra almagrisunchi Vamos a limpiar la chagra Tarpugrisunchi Vamos a sembrar Trusagrisunchi Vamos a cortar Saparupi aparii Cargue en el canasto Saparupi apai Lleve en el canasto Pallagrisunchi Cosechemos Pallagriiichi Vallan a cosechar Pallagrisa Me voy a cosechar Puñusunchi Durmamos Atun iacuma risa Me voy al rio Atun iacuma risunchi Vamos al rio Chalua apigrisunchi atun iacuma Vamos a pesca al rio Atun iacuma armagrisa Me voy a bañar al rio Atun iacuma armagrisunchi Vamos a bañar al rio Pugllagrisa Me voy a jugar Pugllasunchi Juguemos pugllagrisunchi Vamos a jugar Pugllagringapa Para ir a jugar Risunchi rigsigringapa Vamos a conocer Nukanchi alpa rigsisunchi Conozcamos nuestro territorio Nukanchi alpa michachisunchi Defendamos nuestro territorio Puñugrisa Me voy a dormir puñugsamui Venga a dormir Puñusunchi Durmamos Puñu chiuai Hágame dormir Raiana mucugsamui Venga a comer rayana

Ianu grisunchi Vamos a cocinar Asua rurasunchi Preparemos la chicha Panguiadu kusasa Asemos en hoja Chalua panguiadu kusa Voy a asar un bocachico en hoja Ianusunchi raiana challadurkunamanda Preparemos rayana a los que llegan

SUG RIMAIKUNA TUKUI PUNCHAKUNA NIDIRUKUNA (Algunas frases cotidianas, utilizadas en nuestro idioma inga)

Nuka Kan Pai Nukanchi Paikuna Kankuna

Rimai Rimangui Riman Rimanchi Rimankuna Rimanguichi

Rimakuni Rimangapkani Rimakungui Rimangapkangui Rimaku Rimangapkan Rimanakunchi Rimangapkanchi Rimanakun Rimangapkankuna Rimanakunguichi Rimangapkanguichi

Presente Futuro Pronombre Pasado

Conjugando el verbo, ruraii - trabajar

Conjugando el verbo, rimaii - hablar

María Otaya – medica tradicional

Carmen Muchavisoy

29 RURAIKUNA ICHAIKUNGAPA… (Apartado didáctico)

Inga Español Inga Español Inga Español

P_ _ _ g _ _ Buenos días A_ _ i _ _ _ i _ _ k _ _ Siga entre S_ _u _ _ Permiso

Inga Español Inga Español Inga Español

P_ _ _ _ m _ _ _ Muchas

gracias S _ _ _i t _ _ í Venga siéntese _ h _ _ _ _ ll a ¿Cómo

está?

K _ _ _ _ a _ _ Hasta mañana Su _ _ _ t _ _ _ _ Hasta

luego S _ _ pu _ _ _ _ _am_ Hasta mañana

U A _ _ _ _ Ñ _ _ _ m _ _ _ S _ _ g _ R _ _ _ r _ S _ _ _ K _ _ _ _

Ruraikuna iachaikungapa

Practiquemos el idioma inga

Partes del cuerpo

Saludos Actividad:

Completar las palabras con la letra que falta

P _ _ _ u _ _ k _ K _ _ _ i _ _ _ U _ _ s _ _ h _ _ i I _ _ _ r Ch _ _ _ h _ _ _ u

U_ _ _ _ Estómago _ i _ _ j _ _ Cintura _ _ p _ Ombligo S _ _ _ _u _ _ Cadera _ _ k _ Nalga _ h _ _ _ a Pierna K _ _ _ u _ Rodilla _ _ i _ k _ Canilla _ h _ _ i Pie C _ _ _ _ ñ _ _ _ Tobillo

K _ _ _ Piel

_ _ _ h _ Carne

_ a _ _r Sangre T _ _ _ u Hueso _ u _ _ Articulaciones _ _ g _ Tendón T _ _ _ a _ _ _ _ Esófago _ u _ _ u Hígado _ _ _ a s _ _ _ u Pulmones _ _ i Vesícula C _ _ _ _h _ _ _u Intestinos U _ _ a m _ _ _ Útero matriz _ i _ _ a i _ _ _ u _ u Vejiga J _ _ _ _ _ u _ _

Testículos _ ib _ _ m _ _ _ _ ll _ k _ _ _ _ Pene erecto

_ _ a _ _ p _ _ _ _a Planta del pie S _ _ _ j _ _ _u Ano _ a _ _ _ Vagina _ _ k _ _ a _ _ Labios vaginales R _ _ _ k _ _ _u Clítoris U _ _ _ Pene

Repasando y practicando vamos aprendiendo

Ubico la letra que falta, para identificar el

nombre de plantas medicinales, en inga.

PLANTAS MEDICINALES K _ _ _ _ d _ _ Coquindo C _ _ _ k _ _ _ i Palo cruz _ uñ _ _ _ s _ _ Yare _ s _ _ _ g _ Loción A _ _ _ i _ Noni _ h _ _ i Ortiga _ _ l _ _ l _ Poleo Ku _ _ _ _ _ gu _ _ _a Kullanguilla Ll _ _ _ _ p _ _ _ a Sábila _ i _ _ i s _ _ _ _ Uña de gato M _ _ _ i _ _ u Malva _ _ k _ _ _ _ha Venturosa _ ig _ _ _ _ _ ka Saragosa

T B A G N A R A U A G N A T U K I U R A K A S P I R B C H K L I C M F U Y T S U O M L K J F M L D B K A S I M B L A D E K A S L R U L C N S I K A H C A R G A U I N A D E Y I V N I R A K N L K P A H T G A I S E P A L E A I A S L C S F R A P A C C O R P K S A K A R D A K P S I H N S A Ñ P K J S Q M K T I S A U A B R O I I H I P N P T H E A K S K U U D R G P O B A N D M N K U R I F J G F S Z V H I R A D D N I F R A N D U Y C C L T A L A T U U Z U I E H X X A A Y R I M I S T P R R S C W Z I P S A K U Ñ A R A K

MEDICINAL _ m _ _ u _ _ _ _ Yagé B _ _ _ _li _ _ _ Higuerón _ _ ku _ _ _h _ Champu I _ _ _r k _ _ _i Sangre drago _ ir _ _ _ _n _ u Sirindango I _ _a _ _i _ Piedra blanca _ _ _ _ _la _ _bi Solito S _ _ a _ _ b _ Hierva Buena

Tufan Killukaspi Karañu kaspi Iatan kaspi Puiu kaspi

Iura panga Ringrikaspi Atunkaspa Chuspi sacha Kutanga uaranga

Bumbuna Iachapkara Uagra chaki Iura kaspi Chakiru

Encuentro el nombre de 15 árboles maderables-

medicinales, resolviendo la sopa de letras.

Practica los números

Iskai chunga suglla Iskai chunga iskai Iskai chunga kimsa Iskai chunga chusku Iskai chunga pishka Iskai chunga sugta Iskai chunga kanchis Iskai chunga pusag Iskai chunga iskun Kimsa chunga Kimsa chunga suglla Kimsa chunga iskai Kimsa chunga kimsa Kimsa chunga chusku Kimsa chunga pishka Kimsa chunga sugta Kimsa chunga kanchis Kimsa chunga pusag Kimsa chunga iskun chusku chunga

33 36 25 38 37 28 23 40 31 24 21 30 27 32 35 22 29 34 39 26

suglla

iskai kimsa chusku

pishka

sugta kanchis

pusag

iskun chunga chunga suglla

chunga iskai chunga kimsa chunga chusku

chunga pishka

chunga sugta chunga kanchis

chunga pusag

chunga iskun

iskai chunga

5 6 9 10 2 12 11 14 19 4 1 16 3 20 7 18 13 8 15 17

Kanchis chunga 70

Iskai pasag chusku 204

Chunga uaranga _ _ _ _ _ _ 10.001 Iskai chunga _ _ _ _ _ _ _ suglla 20.001 _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ uaranga suglla 30.001

Chunga _ _ _ _ _ _ _ 10.000 Iskai _ _ _ _ _ _ uaranga 20.000 _ _ _ _ _ chunga uaranga 30.000

Trazando líneas indico la palabra que corresponde a cada número

Trazando líneas indico la palabra que corresponde a cada número

Escribir el nombre del número,

como aparece en el ejemplo

Escribo la palabra que falta Escribo la palabra que falta

1 2 6 10 7 R P A 5 U A L 3 S K 13 R I A I T 16 L I I I 4 T I 15 U N T K I K I 8 I I

11 P A 9 M 14 18 L 12 17

APARII

ASUTII ATARICHII IACHAIKUNGAPA

IANUII KAUAII KILKAII KILPUII MASKAII MITIKUII

PAKAII PALLAII PASKAII

PITII PURII RIMAII TARPUI

TIARII

ESCRIBIR HABLAR LEER SEMBRAR APRENDER ABRIRI CARGAR ALZAR ARRANCAR ARRANCAR COCINAR BUSCAR CASTIGAR HUIR MIRARR SENTAR ESCONDER COSECHAR

U S A G N A A N A I Z S R P L U S U G N A P H K U J F E I S G H B P U K I L L U O A C A U P A J A K U D S N R S L K M D N R K V U U U P U K A P A S H P I

Puka Killu Iura Iana Pangusu Pajaku

Kusni Ushpusu Puncha Angas Pukapashpi Iana angas

Resuelvo el crucigrama con los verbos en inga

que aparecen en la tabla del frente

Con una línea, emparejar los verbos que aparecen en inga y español, como se muestra

en el ejemplo

Rosalba: Sug tutamanda atarispa ringapa, kauaringapa imasata kapuanakugta.

Aida: Chasam kam Rosalba: Imasa pasanakunchi, pasinsia iukauangui pishdunauangui. Aida: Pasinsia iukapuanga pishdunapuanga Rosalba: Tiarí Aida: Pai mamita diusulupai Rosalba: Hija, samui bindisiun mañagsamui, tian chaiamun Hija: Puangui Aida: Allilla Hija: Alliuram samuskangui Aida: siñur mila bindiga mija, imasatakapuangui? Sipas iaskangui? Hija: arí, ña, auilaiakuni Aida: Chasami kanchi, uiñaspa rinakunchi utka Hija: Arí, chasam kan Aida: apai nukapa subrina Rosalba: Apamui dusi asua tiamanda Hija: Arí, utkam risa. Hija: Tilla dusi asua upiai. Aida: Pai mamita diusulupai Rosalba: Kuna puncha allipuncham pakarin nu? Aida: Ari, alludauai Rosalba: Pai mamita diusulupai

Aida: Suma puncha pakarin, kuna kan kai tamia killa. Kauanakunchi, suma indi iarin. Rosalba: Chasam kan Aida: Ña indiku kimsa puncha? Ña indiku? Rosalba: Ari, chasamkan, hijitam. Hija: Iman Rosalba: Manash tiam, rumushitu, apamui tiamanda? Apamui Hija: Tilla, sug piti rumushitullapas mikui Aida: Apai, pai mamita diusulupai Aida: Apai, ñaña manami sug fabur ruauai Rosalba: Ima si? Aida: Sug piti pangashitu karauai nuka uakachisa, nukapa uauamanda Rosalba: Apai Rosalba: Hijita, manashsug, pangashitu tiam? Upamuai Tiamanda Hija: Ari, suiariuai Hija: Tia, kauai panga Aida: Pai mamita diusulupai, pai mamita Aida: Nuka llallikunimi nukata kumbidauaskama mi rikuni Rosalba: Apai karumi rinakunguichi? Aida: mamima, kailadullam kan. imapasi kaiauanakun, kumbidauankuna, chimanda iuiani nukapa ñañapagpi pasiaspa llallisa Rosalba: Apai paimamita, manima iacharkanchi samuangapa mi karkangui. Iachaspa dusi asuita llapas suianakunchi Aida: Chasam kan, mana rimanakuska nima, ña ñaunaishitu kan mana pasiarinakunchi Rosalba: Mamima puis, ña karu, unai mana kauarinakunchi sutipa.

…Continuación de la práctica del saludo rasun palabra

KAUSACHISPA NUKANCHIPA RASUM IAICHIRINGAPA

Reviviendo nuestro saludo ancestral

Aida: Ña nuka subrina sipas kapuan

Rosalba:

Chasa puis ña, ña auilita tukupuakum, man kauangap samupuakungui puis Kauai.

Aida: Kuna puis cada puncham samukusa.

Rosalba:

Diusmanda samuangui kauauangapa, uillauangui ima ura samuangapa kangui, ñami dusi asuallapas suiaskaki.

Aida: Apai, paimamita, paimamita ñaña Diusulupai Rosalba: Pishdunauangui apai

Aida.

Pishdunauangui nukata puis imasam ña mi rikuinimi kumbidauaskama Rosalba: Apai, pishdunauangui Aida: Pasiauagringui Rosalba: Paimamita diusulupai Aida: Man karu kausakuni Rosalba: Paimamita diusulupai Aida: Kaiakama Rosalba: Kaiakama apai kuidadua ringui Hija: Bindisiun, tia

Aida:

Diusmila bindiga, hija, pasiauagringui nuka mana karu kausani

Hija:

Paimamita diusulupai, samuangui kan pas, kauauagsamungui, nuka ima punchami risa Aida: Paimamita kaiakama Rosalba: Kaiakama

Nukanchipa rimai, chingachinakuskata

kausachisunchi

Comentarios

El presente ejercicio de investigación, más que un proyecto, es una reflexión sobre la valoración, recuperación y fortalecimiento de lo propio. De la lengua materna como insigne de la cultura inga. Un breve recorrido por los conocimientos previos de los mayores y mayoras participantes, permite identificar las fortalezas y debilidades respecto al conocimiento de la lengua materna. De allí la importancia de implementar metodologías o mejor, construir este material con contenido breve pero elemental para el aprendizaje y fortalecimiento de la lengua. Los términos relacionados en la presente guía son los utilizados actualmente por los mayores y mayoras que con su apoyo se lograron identificar una gran variedad de términos que tienden al olvido y que desean se retome su utilización. La presente investigación concluye que, en los establecimientos educativos el proceso de enseñanza-aprendizaje se limita a escasas una o dos horas a la semana, de allí también el debilitamiento en el uso de la lengua materna inga. Los procesos de aculturación dan cuenta de los procesos que influyen en el mantenimiento o desplazamiento de la lengua y cultura indígena inga, de allí la importancia de poner en marcha proyectos que favorezcan la lengua y cultura El proceso de investigación permitió profundizar en los conocimientos previos que cada participante poseía.

Es importante dejar en claro que los procesos que se están llevando a cabo de fortalecimiento y reconocimiento de lo propio sólo son posibles cuando se hace una reflexión y un análisis crítico de todos los saberes, conocimientos y visiones de mundo (lenguas) que se están perdiendo debido a los procesos colonizadores y modernos que se han implantado en todo el mundo.

ATUN TAITA KUNA IACHACHINAKUN IUIAIKUNA

KAUSACHINGAPA

(Enseñanza de nuestros abuelos para que pervivan

nuestros conocimientos)

Portada del documentoDocumento de la publicación (PDF)Toque la portada para leerlo completo. Más noticias

Otras publicaciones