Noticia · 1 de julio de 2021
Nukanchipa Rimai, nuestra lengua materna: memoria y fortalecimiento de nuestro idioma inga
Cartilla didáctica del idioma Inga, 2021.
NUKANCHIPA RIMAI
NUESTRA LENGUA MATERNA
Memoria y fortalecimiento de nuestro idioma inga Villagarzón, Putumayo-2021
Cartilla didáctica…
Iachaikuspa pangakunapi…
Carlos López Decanse
Presidente - ACIMVIP
Edna Viviana Papamija Jacanamejoy
Coordinadora de proyecto Coordinadora mujer y familia - ACIMVIP
Resguardos: San Miguel de la Castellana, Blasiaku, Wasipungo,
Albania, Chaluayaku, Nukanchipa Alpa Amukunapa Wasi ( Cabildo menor Musu waira
sacha Nukanchipa,, Cachi iaku Andaki,
Alparumiyaco)
Cabildos: Saladilloiaco
Esp. Alba Marcela Leiton Jacanamejoy, Docente bilingüe, Institución Etnoeducativa Rural
Bilingüe Inga Atun Ñambi Apoyo traducción, escritura y gramática
Lic. Luis Eduardo Rincón Prieto Apoyo técnico, investigación, diagramación y
diseño.
Agradecimientos:
A los participantes de los diferentes cabildos y resguardos inga de Villa Garzón. A la Asociación de Cabildos Indígenas del Municipio de Villagarzón Putumayo – ACIMVIP, al Ministerio de Cultura, al equipo de trabajo que participó en el proyecto.
Autoridades, mayores y mayoras participantes:
Aida Jacanamejoy Miticanoy, ex gobernadora. San Miguel
Benilda Oliva Quinguanas, gobernadora Kachi iaku Andaki
Jesús Arturo Jojoa Jojoa, gobernador San Miguel de la Castellana
Vicente Jacanamejoy Miticanoy, gobernador Blasiaku
Wover Medardo Muchavisoy, gobernador Nukanchipa Taita Kausadiru
Bernardo Tarapues Ortiz, gobernador, Musuwaira Sacha Nukanchipa
Isaías Buesaquillo Mutumbajoy ex gobernador San Miguel.
María Esperanza Jojoa, alcalde mayor San Miguel
María Beatriz Otaya Andaqui, médica tradicional
Carmen Muchavisoy
María Luisa Garreta
Mónica Iglesias Aura Nelly Quinchoa
Fidencia Jojoa María Josefina Yanangona
María Clara Jacanamejoy
Humberto Jacanamejoy Iacha Santiago Urbano L.
Rosalba Jacanamejoy Jerleidy Mojanajinsoy
Martha Jojoa Margarita Jojoa
Doris Garreta Luis Antonio Mavisoy
Enrique Jojoa
Aura Descanse Jainer Alexander Urbano
P R E S E N T A C I Ó N
La presente iniciativa propone un ejercicio de reflexión sobre el estado actual de la lengua nativa inga en los resguardos del municipio de Villagarzón. Identifica específicamente un sin número de términos, que por la poca utilización entre los mayores hablantes tienden a desaparecer y que además las nuevas generaciones ya no utilizan, y toma como punto focal el resguardo indígena San Miguel de la Castellana y Blasiaku, con la participación de autoridades y mayores hablantes de los resguardos; Wasipungo, Albania, Chaluayaco, Nukanchipa Alpa Amukunapa Wasi ( Cabildo menor Musu waira sacha Nukanchipa,, Cachi iaku Andaki, Alparumiyaco) y el Cabildo Saladilloiaco. En el proyecto participa como apoyo institucional el Ministerio de Cultura y la Asociación de Cabildos Indígenas de Villa garzón Putumayo, ACIMVIP. Fortalecer la identidad cultural es un gran reto, toda vez que las acciones de aculturación permean constantemente los procesos de la comunidad y a los individuos en particular. El proyecto propone el diseño de una guía pedagógica que fortalezca la lengua materna y la cultura inga, en un espacio hegemónico y colonizante como el contexto educativo y comunitario.
I N T R O D U C C I Ó N
El rescate y fortalecimiento de la lengua materna es un gran reto, que se empieza a materializar con el presente proyecto, generando un cambio de actitud tanto en los niños y niñas como en los jóvenes y adultos, en el ejercicio del aprendizaje, práctica y fortalecimiento de la lengua de manera que les permita utilizarla como medio de pervivencia y defensa en los diferentes contextos. La guía didáctica contiene textos escritos en lengua materna y traducidos al español. Los textos escritos refieren manifestaciones de los mayores y mayoras participantes en el ejercicio de reflexión donde expresa lo significante, sus sentimientos y anhelos respecto al fortalecimiento de la lengua inga. El contenido más representativo de la guía se centra en mostrar textual y gráficamente los términos que generalmente se utilizan en la lengua inga, pero que poco a poco han ido dejando de ser utilizados. Se identifican los términos agrupados por temas como, por ejemplo; Las partes del cuerpo, nombres de animales, meses del año, nombres de plantas medicinales, comestibles, maderables; números, letras de algunas canciones, verbos, frases cotidianas.
Nukanchipa rimai
Nukanchi rimai “Kan nukanchipa iuiai, nukanchimanda suma iuiachin, kan
mana manchai, nukanchipa rimai, kausaimi iuiachiuan, kan kusikui, kan nukanchipa uakachidu, taitakuna sakidu, chimanda nukanchipas iukanchi
sakinga uauakunamanda, kai kausai iuiai”
Nuestra lengua “Es nuestro conocimiento es lo que nos hace sentir bien,
alegres, contentos, lo que nos hace sentir fuertes, es nuestra herencia
dejada por nuestros abuelos, es la gran riqueza que nos hace sentir fuertes, es por eso que nosotros tenemos que dejarles a nuestros hijos
este gran conocimiento, este gran saber”
Abuela, Josefina Yanangona
Ex gobernador, Isaías Buesaquillo Mutumbajoy
“Nukanchimanda nukanchipa rimai niraian: kausai, nukanchipa iuiai, nukanchipa rimai, kan nukanchipa uakachidu, kan nukanchipa taitakuna karadu, kan nukanchipa taitakuna sakidu, chimanda nukanchipas iukanchi
sakinga nukanchi uauakunata, kai suma kausai iuiai”
“Para nosotros, nuestra lengua materna significa vida, es nuestro conocimiento, es nuestra palabra, es nuestra riqueza, que nuestros abuelos
nos han dejado, es por eso que nosotros también debemos dejarle de herencia para nuestros hijos este gran conocimiento, esta gran riqueza”
Saludos en inga Quién saluda en
inga
Significado en
español
Quién contesta
Significado en
español
Puangui Buenos días o buenas tardes Allilla iaikui Siga entre
Samusa Permiso Samui Venga, siga Paimamita Muchas gracias Samui tiari Venga, siéntese Chasnalla ¿Cómo está? Chasnalla ¿Cómo está? Sug ratukama Hasta luego Sug ratukama Hasta luego
Sug punchakama Hasta mañana Sug punchakama Hasta mañana
Kaiakama Hasta mañana Kaiakama Hasta mañana
Saludos en inga Quién saluda en inga
Significado en español
Quién contesta Significado en español
Imasata kangui Cómo estas (general)
Allila pai mamita Saludum kani Chasallam, kani Sumaglla
Muy bien Muy bien
Como está, muy bien Imasata kapuangui
Cómo estas (familiar) Saludum paimamita
Muy bien, gracias
Imasata kanguichi Cómo están (general) Saludulla pai mamita Chasallam kani
Muy bien
Imasata kapuanguich i
Como están (saludo familiar)
Chasalla pai mamita Muy bien
Imata rurakungui ¿Qué está haciendo? ¿Qué hace? (general)
Responde de acuerdo, a qué esté haciendo Imata ruranakunguichi
¿Qué están haciendo? ¿Qué hacen? (familiar)
Responden de acuerdo, a qué estén haciendo
(Fortaleciendo nuestro idioma inga)
Kausachispa nukanchipa rimai
Práctica del saludo razón Palabra “rasuM iaichiringapa”
Aida. Puangui
Rosalba: Allilla iaikui
Aida: Pai, samusá
Rosalba: iaikui tiarí, samarí
Aida: Pai mamita diusulupai.
Aida. Apai nug ñaña, imasata pakaripuakungui?
Rosalba: Chasallam pakarikuni, diusnukanchi taita nukanchi
mamita chariuakunka.
Aida:
Chasa nukanchi taita, nukanchi mamita, chasalla pakarichipuakugpi, suman uiarin, saluditumkan Tukuimanda. Rosalba: Chasam kan.
Aida: Karu kausagsina, imasan mana, kauarispa nukanchi kanchi. Rosalba: Chasam pasanakunchi.
Aida: Apai kuñadu, subrinakuna, imasata kapuankuna?
Rosalba:
Kaima, chasallam nukanchi taita, nukanchi mamita chariuaku, nukapa uarmi uauakuna, chasallam allillam kapuankuna, nukapa kusa ungug kapuan pai.
Aida: Pai, chasam sug ura kullaipalla kanchi, iukanchi ambisitu maskanga.
Rosalba: Arí, chasam kan
Aida:
Nukanchi taita, nukanchi mamita charinkama, kausai mañachikunkama, iukanchi nanaikunaua tianakungapa. Rosalba: Chasa kanka
Aida: Pasinsiu kauangui, pishdunauangui
Rosalba: Pasinsia iukapuanga pishdunapuanga
Rosalba: Apai nukapa ñañagim, imasata nukapa purakuna kapuankuna?
Uuakuna imasata kapuankuna?
Aida: Chasallam kapuankuna, chasallam kanchi, nukanchi taita, nukanchi mamita, saludullam charikum nukanchita tukuita.
Rosalba: Chasam suma uiariuan, chasallam kagpikuna, kusikuimi uiarinka.
Karu kausaskasina manin pudiriuaku, nukatapas kauaringapa.
Aida: Chasam pasanakunchi, apai.
Continúa pág. 35
Kunga, nuka Cuello
Kuguti tullu Hueso del cuello
Pichu chungan Clavícula
Pala Hombro
kunga Cuello - nuca
Uma Tutano
Cabeza Cerebro Agcha Cabello
Ñaui Cara Printi Frente
Ñaui muru Ojo Ñaui kara milma Cejas
Ñaui muru milma Pestañas Ñauikara Párpado Pichu Pecho Chuchu Seno Chuchu punta Pezón Kushka - kushkila Axilas Uasa Espalda kustilla Costilla Uasa tullu Columna
Singa Nariz
Singa jutku Fosa nasal
Ringri Oreja
Ringri jutku Oído
Chunda Brazo
Maki Mano
Suni, didu Dedo
Mama didu Dedo pulgar
Sillu Uña
Maki pamba Palma de la mano
Simi Boca
Simi kara Labio
Kallu Lengua
Kiru Diente
Mama kiru Muela
Milma Barba
(Partes del cuerpo humano)
RUNAKUPA SUTIKUNA
“Todo lo que nuestros abuelos y
tatarabuelos nos
han enseñado lo
hemos querido transmitir, nuestra
tradición y especialmente nuestra lengua materna que es
nuestra mejor herencia y que no
debemos dejar morir, la que nos
han dejado los abuelos, esta es nuestra riqueza, que
debemos valorar.
Por eso es importante que debemos enseñarles
a nuestros hijos para
que no se
pierda”.
INGA ESPAÑOL INGA ESPAÑOL
Uigsa Estómago Kara Piel Birijas Cintura Aicha Carne Pupu Ombligo Iauar Sangre Sikipuru Cadera Tullu Hueso Siki Nalga Ñudu Articulaciones Changa Pierna Angu Tendón Kungur Rodilla Tragadiru Esófago Shipka Canilla Sungu Hígado Chaki Pie Iura sungu Pulmones Chaki ñudu Tobillo Ili Vesícula Chaki pamba Planta del pie Chunchullu Intestinos Siki jutku Ano Uaua mama Útero matriz Raka Vagina Bijia - ispapuru Vejiga Raka kara Labios vaginales Jigra muiu
Testículos Raka kallu Clítoris Uibus muiu Ullu Pene Ullu kaspi - llusti Pene erecto
“Tukui nukanchi Taitakuna, atuntaitakuna, nukanchita iachachidu, nukanchi munanchi,
iukanchi iachachinga. Nukanchi iuai, nukanchi rimai. Maná iukanchi sakinga uañuchu. Nukanchi taita karaspa sakidu
kan nukanchipa rimai, iuai, iukanchi kuuanga.
Chimanda iukanchi iachachinga nukanchi
uauakunata, maná tukurichu”
Gobernador, Medardo Muchavisoy
(Las plantas medicinales)
MEDICINAL
Ambi uaska Yage Bambalichi Higuerón Alku sacha Champu Iauar kaspi Sangre drago Sirindangu Sirindango Kuriuaska Bejuco de asafran Kakamba panga Oreja negra Sampidru muiu Lágrimas de sampedro Achira muiu Achira Iura muiu Piedra blanca Sapalla ambi Solito Suma ambi Hierva Buena
MEDICINAL Kukindus Coquindo Crus kaspi Palo cruz Puñuuaska Yare Kuru panga Col del monte Asnanga Loción Rumu muiu Loción del inga Atun almindras Almendra Amchi almindras Trabajai ambi Verbena Anunis Noni Chini Ortiga Pulilla Poleo Kukuianguilla Kullanguilla Llausa panga Sábila Mishi sillu Uña de gato Malbisku Malva Limunsillu Hierva luisa Jiru karacha ambi Cáncer espinoso Kuichi sacha Palo arco iris Kukusacha Venturosa Tigri uaska Saragosa Gulusiru ambi Golosero
MEDICINAL Chundur
Chondur
Puka chundur Uagra chundur Uaira chundur Tigri chundur Uarmi chundur Ginti chundur Kuku chundur Truinu chundur Iura Tugtu Flor blanca Ukucha kaspi – Miguchu Mata ratón Usu panga Hoja de oso Ispingu Canela Chuchuuasa Purificador de sangre Tushtua kaspi Desparasitante Burrachiru ambi borrachero Killu Tugtu Flor amarilla Puchku uiru Caña agria
MEDICINAL Nina uaska Ambar Pikudu kallu Lengua del Picudo Uaiusa Guayusa Chiricaspi Palo frio Ugsa hierva Atun tambi ---- Atun sara ---- Lagashtija sacha ---- Iura burrachira ---- Tambi ---- Iaku tambi ---- Pikudu asga ----
Ambiuaska
Krus kaspi
Chini
SACHA AMBIKUNA
(Nuestros árboles maderables – medicinales)
Iachap kara
Uagra chaki
MADERABLES- MEDICINAL Tufan Costillo Killu kaspi Amarillo Pulgu muiu Roble Iatan kaspi Capirón Uasi kaspi Gomo Ñagcha kaspi Peine mono Ianan kara Palo negro Puiu kaspi Barbasco ahumado Iura kaspi Tara Ñutu panga Pino juan Atun kasta Pino Chakiru Pino Karañu kaspi Karaño Chuspi sacha Chiparo Uasi kaspi Gomo Chirikaspi Salvaje Kutanga uaranga
Guarango Uaranga pakai Gualandai Baiu uarangu Uarangu achapu
MADERABLES- MEDICINAL Asnai kaspi
Amarillo Pilusa Aguaras Nauinu Iachap kara Achapo Kustillu kaspi Costillo Kukindillu
Bilibil Kukindus Atun kasta kukindus Kusadur kaspi Sanca emula Adoroti Sanca emula Ringri kaspi Espingo canela Iura panga Yarumo Uagra chaki Casco de vaca Bumbuna Bombona Kalpintiru ambi ---- Babuti ---- Ginti ambi ---- Kuribinan ---- Puka Kaspi Brasil Balsa panga Balso Uansuka Popa Chuspi sacha
Tufan Kustillu kaspi
NUKANCHIPA ATUN SACHA AMBIKUNA
Rumu
Chiuilla
Sigsi
Uchu
COMESTIBLES Guanamna Guanábana Munu uchu Atun sigsi Bore Chiuilla Piña Uiru Caña Sara Maiz Asaí Sacristán Amarrun sara Maiz culebra Rumu Yuca Mirinis Mereñes Platanu llullu Plátano verde Platanu Pukuska Plátano maduro Guiniu Chiro Tanda ikaspi Pan del norte
COMESTIBLES Kukus Coco Mandur Achote Miguchu muiu Mil pesos
Tintiru muiu Mil pesos Rumi pakai -
pakai
Guama
Tanda kaspi Pan de norte
Kaimitu Caimo chuntaruru Chontaduro Kukillu muiu Coquillo
Killu kakau Cacao Marakas kakau
Mandur kaspi Achote Kurasa panga Palma familia del coco
Chuchana Coquillo
Kukuris Cocoro Kaimitus auiu Caimo
Arañas uvas Uvas
Killu muiu Obo Inchi muiu Inche
Sacha Árbol Uaiabas Guayaba
Kumal Batata Sigsi iuiu Mafafa
Kunkuna Lulo
Iura ñamis Ñame Iana ñamis Tigri chakis Puchku muiu Tamarindo Sigsi Yota Mingu Simarron Kulandru Puka naranjilla ---- Alku naranjilla ---- Uaska pakai ---- Chuntaruru pakai ---- Churimbu Churima Killu pakai ---- Puka Kumal ---- Iura kumal ---- Chichiku uvas ---- Chuntaruru
Sirindangu mullu
(Alimentos) MIKUIKUNA
Uadua
Uagcha muiu
HORNAMENTAL iuragllullu Iraca
palmicha Coquillo
Anankara
Rayador Ananku
Buladur tugtu Volador
Uakamayu panga ----
Kuniju panga ----
Killu llullu ----
Rumu asnanga ----
Uadua Guadua
Uiñari ilichu Helecho
Sirindangu mullu Semilla de
sirindango
HORNAMENTAL
Iana kaskabil
Cascabel Galbanum
Uairu kupal
Truinu kupal
Uasi panga Hermano de la chontilla
Raiadur ----
Kurunta Palma ancestral
Ananku ----
Uagcha muiu Chocho y chochillo
Tigri ñauimuru Ojo de buey
Planchu muiu Ojo de buey
Bruninga muiu Ojo de buey
(Plantas que adornan)
Kaskabil
Tigri ñauimuru
Iuragllullu
SACHA TUGTUKUNA
AVES Ataualpa Gallina
Pullitu Pollito
Uritu Loro Kuchi kuskungu Búho
Kuisu Muchilero pikudu Paletón Tuta kuisu Muchilero nocturno Tuta ashdita Ardilla nocturna
Indichidur Águila Shamchana Uagra pisku Killasigi pisku
Piojosa Garrapatero Chamón negro
Uagra Vaca
Alku Perro Mishi Gato Chakimuru Caballo
Kuchi Marrano Sacha uagra Danta
Taruka Venado matiuaja Armadillo
Urijun Conejo Pintadillu Boruga
Ashdita Ardilla sachakuchi Saino
Atun Kuniju Guara Kukus kuniju Tintin
Kuligir Perezoso Ukucha Raton Tushtua Tortuga Lagashtu Lagarto Ñagcha lagashtija Lagartija
Kallambiru Ardilla negra
pequeña Iana chichiku Mico negro
Iura chichiku Mico soldado
Sacha mishi Tigre
Sacha uagra
Kulijir
Taruka
Atun kuniju
Ataualpa Matiuaja
Uagra
(Animales) ANIMALKUNA
PECES
Iana ispinusu Picalón negro
Imchambi Gullimbu
Piku kuru Simí Matiuaja auila Culebra
kuku Culebra Kuruntamama Anguila Mursilau sambiku Juan viejo
Chusapuru Corroncho Turu chiflun Chiflero Turu karauaja Chiflero
PECES Chalua Bocachico Karauaja Cucha Kirusapa Denton Puiu ñaui Pescado ciego Chalua sambiku Lambebarro
Sacha chalua Perro
Achakabu Flauto
Uadua barbudu Pescado con pintas
amarillas Iura ispinusu
Makuru
Picalón blanco ------ Iana karauaja Cucha Negra Bagri karauaja Domisaya
Sapu karauaja
Sacha chalua
Chalua sapu
Kutu sapu Sapu uambui
Cucha fea con piel Pez perro Sapo Renacuajo Sapo
Añangu Hormiga
Kuru Gusano Gualpa Mojojoy Makana Zapata Dishishaju conquista
Lambi Mosco
Kijin Jején Chuspi Jején
Chalua
Karauaja
Añangu
arriru
Gualpas
kuru
Matiuaja auila
JUNKAI SUTIKUNA - DIAS
Inti Domingo Auaki Lunes Uanra Martes Chillai Miércoles
Kulka Jueves Chaska Viernes
Uacha Sábado
KILLA - MESES
Musu uata Enero
Uata killa Febrero Atun puncha killa Marzo
Tamia killa Abril Mamita killa Mayo
Taita killa Junio Iarkai killa julio
Uaira killa Agosto Tarpui killa Arriru bulai killa septiembre
Kukus killa Octubre Animas killa Noviembre Uauakunapa killa diciembre
LLINTIKUNA - COLORES
Puka Rojo
Killu Amarillo
Iura Blanco Iana Negro Pangusu Verde
Pajaku Morado
Kusni Café Ushpusu Gris
Puncha Claro
Angas Azul Pukapashpi Rosado
Iana angas Azul oscuro Iura Angas Azul claro
FASES LUNA Uauakilla Luna tierna Alli minguanti Luna llena Atun minguanti Luna menguante Kukukilla Luna tierna
Sug uchulla killa Primero de luna Iskai uchulla killa Dos de luna Kimsa Uchulla killa Tres de luna Chusku uaua killa Cuatro de luna Pishka uaua killa Cinco de luna
"Nukanchimanda nukanchipa rimai kan iapa allí, paiua nukanchi lisinsianchi nukanchi kausai, nukanchi alpa, sug luarpi pas micharinchi nukanchipa rimaiua"
Gobernador, Vicente Jacanamejoy Miticanoy
La lengua inga para nosotros es muy importante porque nos sirve como medio de
defensa y protección en nuestro territorio y cuando nos encontramos en otros
contextos.
CONTANDO suglla 1 Iskai chunga suglla 21 iskai 2 Iskai chunga iskai 22 kimsa 3 Iskai chunga kimsa 23 chusku 4 Iskai chunga chusku 24 pishka 5 Iskai chunga pishka 25 sugta 6 Iskai chunga sugta 26 kanchis 7 Iskai chunga kanchis 27 pusag 8 Iskai chunga pusag 28 iskun 9 Iskai chunga iskun 29 chunga 10 Kimsa chunga 30 chunga suglla 11 Kimsa chunga suglla 31 chunga iskai 12 Kimsa chunga iskai 32 chunga kimsa 13 Kimsa chunga kimsa 33 chunga chusku 14 Kimsa chunga chusku 34 chunga pishka 15 Kimsa chunga pishka 35 chunga sugta 16 Kimsa chunga sugta 36 chunga kanchis 17 Kimsa chunga kanchis 37 chunga pusag 18 Kimsa chunga pusag 38 chunga iskun 19 Kimsa chunga iskun 39 iskai chunga 20 chusku chunga 40
Chunga 10
Iskai chunga 20
Kimsa chunga 30
Chusku chunga 40
Pishka chunga 50
Sugta chunga 60
Kanchis chunga 70
Pusag chunga 80
Iskun chunga 90
Pasag suglla 101
Pasag iskai 102
Pasag kimsa 103
Pasag chusku 104
Pasag pishka 105
Iskai pasag suglla 201
Iskai pasag iskai 202
Iskai pasag kimsa 203
Iskai pasag chusku 204
Iskai pasag pishka 205
Pasag 100
Iskai pasag 200
Kimsa pasag 300
Chusku pasag 400
Pishka pasag 500
Sugta pasag 600
Kanchis pasag 700
Pusag pasag 800
Iskun pasag 900
Chusku pasag suglla 401
Chusku pasag iskai 402
Chusku pasag kimsa 403
Chusku pasag chusku 404
Chusku pasag pishka 405
Kimsa pasag suglla 301
Kimsa pasag iskai 302
Kimsa pasag kimsa 303
Kimsa pasag chusku 304
Kimsa pasag pishka 305
Iacha Santiago urbano
En la escuela no les están enseñando bien, como debe ser; por eso necesitamos reunirnos, pensar muy bien para enseñar bien lo que las abuelas y abuelos hablan
para poder enseñar, sino no podemos transmitir nuestro pensamiento como debe
ser.
“Nukanchipa iachaiuasipi iachachidurkuna mana allilla iachachinakun nukanchipa rimai, chimanda nukanchi tiaringa iukanchi, suma iuarispa kauangapa imasa iukanchi iachachinga, imasa nukanchipa atumamakuna,
atun taitakuna iachachinkuna. Chasa mana ruarigpi nukanchipa iuai,
nukanchipa rimai, mana suma iachachinga karin”
CONTANDO
Chunga uaranga suglla 10.001 Iskai chunga uaranga suglla 20.001 Kimsa chunga uaranga suglla 30.001 Uaranga iskai pasag chusku chunga pishka 1.245 Iskai uaranga kimsa pasag pishka chunga sugta 2.356 Kimsa uaranga chusku pasag sugta chunga kanchis 3.467 Chusku uaranga pishka pasag kanchis pusag 4.578 Pishka uaranga sugta pasag pusag chunga iskun 5.689 Sugta uaranga kanchis pasag iskun chunga suglla 6.791 Kanchis uaranga pusag pasag iskai 7.802 Pusa guaranga iskun pasag chunga kimsa 8.913 Chunga iskai uaranga kimsa pasag chusku
chunga pishka 12.345
Chunga kimsa uaranga chusku pasag pishka
chunga sugta 13.456
Iskai chunga chusku uaranga pishka pasag
sugta chunga kanchis 24.567
Kimsa chunga pishka uaranga sugta pasag
kanchis chunga pusag 35.678
Chunga uaranga 10.000 Iskai chunga uaranga 20.000 Kimsa chunga uaranga 30.000 Chuscu chunga uaranga 40.000
Pishka chunga uaranga 50.000 Sugta chunga uaranga 60.000 Kanchis chunga uaranga 70.000
Pusag chunga uaranga 80.000 Iskun chunga uaranga 90.000 Pasag uaranga 100.000 Junu 1.000.000 Iskai junu 2.000.000 Kimsa junu 3.000.000 Chusku junu 4.000.000 Pishka junu 5.000.000
Uaranga 1.000 Iskai uaranga 2.000 Kimsa uaranga 3.000 Chusku uaranga 4.000 Pishka uaranga 5.000 Sugta uaranga 6.000 Kanchis uaranga 7.000 Pusag uaranga 8.000 Iskun uaranga 9.000
Uaranga suglla 1.001 Uaranga iskai 1.002 Iskai uaranga suglla 2.001 Iskai uaranga iskai 2.002 Kimsa uaranga suglla 3.001 Kimsa uaranga iskai 3.002 Chusku uaranga suglla 4.001 Chuku uaranga iskai 4.002 Pishka uaranga suglla 5.001 Pishka uaranga iskai 5.002
Mayor, Luis Mavisoy
birsiukuna bukalkunamanda
(canto de las vocales) Iachachidur, Marcela Leiton Jacanamejoy a,a,a, añangu tugsiuan, maki nana uaku añangu tugsiuan
(Iskai) I,i,i, indi tin iugsin Ñaui raurauaku indi tin iugsin
(Iskai)
U,u,u, uma sigsiuan Usa tugsiuaku Uma sigsiuan
(Iskai)
Birsiai, tukui sapukuna
Tukui sapukuna trabajanakun Chi mas amchishitu pugllai kallarin kua kua kua kua kua kua kua kua kua kua
kua kua kua Tukui sapukuna trabajanakun Chi mas amchishitu puglla kallarin kua kua kua kua kua kua kua kua kua kua
kua kua kua
(Aida, Santiago y Jainer)
Atun taitakuna atumamakuna atuntaitakuna, tianakudurkaska, niña pigachispa, rumu sankuchaspa, uchu takaspa,
asua upiaspa, chasasi tianakudurkarka, atun ñañakuna, atuntaitakunaua, rinkunasi chagra almangapa, chisikuna samunakun,
platanu sankuchaspa, uchu takaspa, asua upiaspa, niña
pukuspa. (Doris Garreta)
“Nukanchi iukanchi nukanchipa uauakunata iachachinga nukanchi rimai, chimi paikuna iachachingakuna paikunapa uauakuna. Nukanchi rimadurkuna rimaspa
rinakunchi kausachispa nukanchi rimaita. Nukapa munai kan. Tukui rimasunchi
sumaglla manapandarispa, mana pingarispa nuka rimani nukanchipa rimai.
Tukuita rimadur kunata nikuni iachachisunchi nukanchipa rimai mana
iachadurkunata”
“Nosotros tenemos que enseñar a nuestros hijos la lengua materna para que ellos también enseñen a los hijos. Los hablantes de nuestra lengua continuamos hablando y fortaleciendo nuestra lengua materna. Mi gran deseo y se está cumpliendo, es que podamos todos algún día hablar sin equivocarnos y sin pena, yo hablo y practico mi idioma inga e invito a todos a que enseñemos a los que no han aprendido”.
Ex gobernadora, Aida Jacanamejoy Miticanoy
Sugta suma apachingapa atún iachai kunata suma apachingapa atún iachai kunata tarpuikilla kunapi suma tarpuchisunchi tarpuikilla kunapi suma tarpuchisunchi.
Iskai Kaipimi saiaku, kamba atún tambu, Kaipimi saiaku, kamba ambi tambu; kaipimi kankuna, kamba uauakuna,
kaipimi kankuna kamba ñitukuna.
Pishka suma iachachisunchi suma iuia kunata suma takichisunchi suma tausaikunata suma kuiurisunchi ambiuaskita upiaspa
suma takirisunchi ambiuaskita upiaspa
Suglla Nuka kumbidakunii, suma parlaringapa, Nuka kumbidakunii, suma parlaringapa,
atún taita kuna, alpa sakiskapi, atún taita kuna, alpa sakiskapi.
Chusku Atún mi iuiachiuan Atún taita kunasina Atún mi iuiachiuan Atún taita kunasina
atún taita kunsiju amakungarispalla atún taita kunsiju amakungarispalla.
Taita, Vicente Jacanamejoy
Kimsa suma churaridu suma pintaridu, suma churaridu suma pintaridu, ambi uaskitu upiaspa suma parlaringap ambi uaskitu upiaspa suma parlaringap
BIRSIAIKUNA (canto)
Samunchimi mukuamanda atuntaita apamurka (iskai) Mitikuspa samukurka suma alpita maskaspa (iskai)
Samunchimi mukuamanda atuntaita apamurka (iskai) Mitikuspa samukurka suma alpita maskaspa (iskai)
Atuntaita iachachirka sumitamikausangapa (iskai) Nukanchipa alpitata suma michachingapa (iskai)
Tukuita mi nikuni kaipi suma kausasunchi (iskai) Uauakuna taitakuna suma birsiarisunchi (iskai)
El pueblo inga tiene una riqueza
cultural, respecto a la lengua nativa la cual se refleja en las
historias, relatos, cuentos y
cantos.
“Al ser pocos los
que hablamos la lengua materna en este tiempo, se está
afectando nuestra identidad indígena y
se está perdiendo
lentamente. Es prioritario que en el
colegio y en las casas donde aún hay hablantes, se enseñe a las nuevas
generaciones, para
que no se acabe; para que no seamos
solo historia, sino
que pervivamos”
Iachachidur, Alba Marcela Leiton Jacanamejoy
“Kai punchakuna ña kanchi asllita nukanchi rimaita rimadurkuna, kai kausamanda nukanchipa iuiai, nukanchi muskui puchukariku allimandalla
chimanda utka iukanchi iachai uasikunapi, uasikunapi rimanga nukanchipa rimai uauakunata iachachinga nukanchipa iuiaita mana
puchukachinga mana kangapa parshlulla munanchi kausanga”
PRONOMBRES Nuka Yo Kan Tu Pai El Nukanchi Nosotros Kankuna Ustedes Paikuna Ellos/ellas
Nukaua Conmigo Kanua Contigo Paiua Con él o con ella Nukanchiua Con nosotros Kankunaua Con ustedes Paikunaua Con ellos
Indicador de lugar Chipi Allí Kaipi Aquí Chiladu Allá Chaima Para allá Kai Este Chi Ese Chi Aquel
Nukapa Mio Kamba De usted Paipa De él o ella Nukanchipa De nosotros Kankunapa De ustedes Paikunapa De ellos
Sabores Pushku Agrio Miski Sabroso Aia Amargo Chiri Simple Ishtiata Cogelengua Dusi Dulce Kachiiug Salado
Taita Papá Mama Mamá Turi Hermano Ñaña Hermana Uaua Hijo Uaua Hija Atun taita Abuelo Atu mama Abuela Tillu Tío Tilla Tía
Nukapa taita Mi papá Nukapa mama Mi mamá Nukapa atun taita Mi abuelo Nukapa atun mama Mi abuela Nukapa tillu Mi tío Nukapa tilla Mi tía
Kuna Hoy Kaina Ayer Sugkaina Ante ayer Kaia Mañana
Sugkaia Pasado mañana Chimanda Después
RIMAIKUNA
Parentesco
(V o c a b u l a r i o)
INTERROGACIONES Ima? ¿Qué? Imasa? ¿Cómo? Imaura? ¿Cuándo? Maipi? ¿Dónde? Imapa? ¿Por qué? Imápata? ¿Para qué? Imapi? ¿En qué? Imaua? ¿Con qué? Kai? ¿Este? Chi? ¿Ese?
DIMENSIONES Aua Alto Alpalla Bajo Suni Largo Umutu Corto Atun Grande Amchi Pequeño Uasa Atrás Ñugpa Adelante Raku Grueso Ñañu Delgado Uraladu Abajo Auapi Arriba Alli Derecha Lluki Izquierda
ANTONIMOS Ari Sí Mana - manima No Puncha Día Tuta Noche Rupa Caliente Chiri Frio Uira Gordo Tusta Flaco Iana Negro Iura Blanco Indi Verano Tamia Invierno Kausai Vivir Uañui Morir Ashka Mucho Aslla Poco Tukui Todo Nima Nada Uarmi Mujer Kari Hombre Musu Joven Ruku Viejo Milmun Peludo Llatan Pelado Alli Bueno Giruiacha Malo Suma Bonito Giru Feo Sutipa Verdad Llulla Mentira Atun Grande Amchi Pequeño Samui Venir Ri Ir Suni Largo Umutu Corto Aschka Arto - bastante Aslla Poco Kusiku Alegre Llaki Triste Kaiiapi Cerca Karu Lejos Allimanda Despacio Utka Rápido Kausa Vivo Uañudu Muerto Ullari Llambu
Ruido Liso
Upalla Sagra
Silencio Roñoso Saparu
RIMAIKUNA
RURAIKUNA
INGA ESPAÑOL Kani Ser Plitiaii Reclamar Birsiai Cantar Rimai Hablar Kilkai Escribir Kilpuii Leer Iachaikungapa Aprender Uaglli Dañar Aparii Cargar Mikui Comer Upiai Beber Tarpuii Sembrar Ianuii Cocinar Pitii Arrancar Paskai Abrir Purii Andar - caminar Atarichii Alzar Punchaiaii Amanecer Sitaii Botar Pauaii Brincar
INGA ESPAÑOL Aparii Cargar Ñagchai Peinar Auii Untar Ambii Curar Iuiaii Pensar Cusaii Asar Maillaii Lavar Tagsaii Jabonar Pallaii Cosechar Pakaii Esconder Kanii Morder Kauaii Mirar Kuiuii Mover Asutii Castigar Kachaii Enviar Tiarii Sentar Mitikui Huir Mañai Pedir Llugsi Salir Maskaii Buscar
INGA ESPAÑOL Rurai Hacer Maskaii Buscar Armaii Bañar Uraikui Bajar Chapuii Barajar Karaii Brindar Muchaii Besar Chapuchii Batir Paskaii Abrir Muskuii Soñar Uaglli Dañar Pindinsiaii Pelear Katichii Seguir Pichaii Barrer Asnaii Oler Tukaii Escupir Piñaii Regañar Kungarii Olvidar Randii Comprar Ismaii Defecar
INGA ESPAÑOL Saiarii Parar Puñuii Dormir Mañiachi Prestar Kauachii Presentar Kuchuii Cortar Suiaii Esperar Munaii Amar Munaii Querer Auaii Tejer Ruaii Rogar Kutii Volver Almaii Deshierbar Tarpuii Sembrar Churaii Poner Tandachii Recoger Churaii Poner Uanguii Amarrar Asuaii Embazar Iachachii Aprender Kungurii Arrodillar
Iachaikungapa
(VERBOS)
INGA ESPAÑOL Uiaii Escuchar Nii Decir Tandaii Reunir Kauachii Mostrar Puchukaii Acabar Uañuii Morir Ujuii Toser Siraii Coser Sisaii Robar Pagtaii Alcanzar
INGA ESPAÑOL Siririi Acostar Tapuii Preguntar Atarii Levantar Chakichii Secar Ianuii Cocinar Agllaii Escoger Kutaii Moler Kutii Regresar Maituii Envolver Churaii Poner Iukaii Tener
INGA ESPAÑOL Unguii Enfermar Ilpuii Ensartar Ainii Contestar Asii Reír Llakuaii Lamer Tarii Encontrar Pagaii Pagar Kinchaii Encerrar Ripashtii Dividir Sindichii Prender
INGA ESPAÑOL Bulachii Tirar Kaparii Gritar Samuii Venir urmaii Caer Aspirii - sigsii Rascar Uakaii Llorar Uañuchii Matar Uiraiari Engordar Ismaii Ensuciar Ispai Orinar
INGA ESPAÑOL Taita uishnadur Gobernador Aluasir Kuna Alguacil Nukanchi ginti Nosotros los indígenas Iura ginti kuna Colonos - gente blanca Sacha ginti Chusmeros- grupos arm. Puiglu Pueblo Purakuna Familia Kausanakunchi Estamos viviendo Nukanchi pura tandachirispa Pueblo
INGA ESPAÑOL Iakichidiru Problema Chasa Pero Chasan Kan Así es Imasa Como Chilla ullarikungapa Siempre Kaiadiru iainidiru Celular Tarijanu Tancho Kapilliju ------ Bashnisa Embarrado
Uiaii
Ñauinanai Mirada china Iarkintu Hambriento Mikuikuna Comidas
Iarkauan Me dio hambre Apachinakunchi Vamos llevando Cumbidanakun Nos están invitando Asua upiai Tome chicha Asllita mikugsamui Venga a comer un poquito Mikugsamuichi Vengan a comer Mikugsamui Venga a comer
Kiru maillarigsamuichi Vengan a cepillarse Rimasunchi Hablemos Rimagsamui Venga a hablar Rimai Hable Rimaichi Hablen Rimangapa Para hablar
Imasata sutikangui? Como te llamas Nuka sutikani Yo me llamo Maituku uata iukangui?
¿Cuántos años tienes?
Kani iachachidur Soy docente Kani uishnadur Soy gobernador Tukuimanda Para todos Purakuna Compañero Sipas Señorita
Mirauaska
Me salió Me aumentó Me rindió Samukuni San Miguelmanda Vengo de San Miguel
Uata ruragrisunchi Carnaval Uata killa mes del carnaval Atun puncha Día grande Atun Grande Amchi Pequeño Amchishitu Pequeñito Ashka Arto Ashllita Poquito Atari Levántese Tiarigsamuichi Vengan a sentarse Tiarisa Me voy a sentar Utka risunchi Vamos rápido Puñugriichi Vayan a dormir Puñugrisunchi Vamos a dormir Utka rii Vaya rápido
“Nukapa iuiaipi, iuiaikuni, kauakuni kunaura. nuka sutipa mana pudini kilkanga kilpunga atun taita karauadu kan suma iuiai, iuiaillaua chimanda rimakuni chasa. nuka iuiaipi iuiani chasa nukata iuiachiauan kusikui nukanchipa rimai karauan sug rimaipi ninkuna valentía, fuerza, kan nukanchipauakachidu kan nukanchipa rimai. nukata mana manchai tiauan mana pingai tiauan rimakungapa maipi pas”
Abuela, Josefina Yanangona
En mi pensamiento estoy viendo y escuchando, aunque no puedo leer ni escribir, pero Diosito me ha dejado
el pensamiento, la memoria, el conocimiento para poder hablar. A mí me hace sentir bien lo que mis padres
y abuelos me han enseñado de la lengua materna. Mi idioma no se me ha olvidado porque lo sigo practicando, no me avergüenzo, me siento fuerte, más valiente, indio de raíz, como mi mamá y mi papá y
nuestra gran riqueza es nuestra lengua materna. Por eso a mí no me da miedo ni pena y hablo mi inga en cualquier lugar en medio de cualquier persona. La
lengua materna me da como el valor que tenemos como indígena.
(Frases y expresiones cotidianas) TUKUI PUNCHAKUNA NIDIRIKUNA
Ambi upiai Tome remedio Ambi upiagrisunchi Vamos a tomar remedio
Risunchi ambiupiangapa Vamos a tomar remedio Ambi ianui Cocine remedio Ambi ianusa Voy a cocinar remedio Iuanugrisa Me voy a cocinar Tagsagrisa Me voy a jabonar
Tagsagrisunchi Vamos a jabonar Tagsagrii Valla a jabonar Pichasa Voy a barrer Pichagrii Valla a barrer Pichagrisunchi Vamos a barrer Pichanga mañachiuai Présteme la escoba
Pichanga iallichiuai Páseme la escoba
Inga iachaicui munani Quiero aprender inga Nukanchi rimaiua rimasunchi Hablemos en inga Ingaua rimasunchi Hablemos en inga Mingama risunchi Vamos a la minga - trabajar
Iuiachirispa kasunchi Pensemos en comunidad – Reflexionemos – pensemos bien Iuiachiringapa kanchi Vamos a corregirte Mana pindinsiacui No pelees Chucula upiagsamui Venga a tomar chucula Arriru rupachigrisunchi Vamos a quemar arrieras Kuru surkusunchi Saquemos ualpas
Rumuasua upiasunchi Tomemos chicha de yuca Kapiska upiagasamuy Chucula de chiro verde
Anduchi upiaigsamui Venga a tomar anduche
Chagra almagrisunchi Vamos a limpiar la chagra Tarpugrisunchi Vamos a sembrar Trusagrisunchi Vamos a cortar Saparupi aparii Cargue en el canasto Saparupi apai Lleve en el canasto Pallagrisunchi Cosechemos Pallagriiichi Vallan a cosechar Pallagrisa Me voy a cosechar Puñusunchi Durmamos Atun iacuma risa Me voy al rio Atun iacuma risunchi Vamos al rio Chalua apigrisunchi atun iacuma Vamos a pesca al rio Atun iacuma armagrisa Me voy a bañar al rio Atun iacuma armagrisunchi Vamos a bañar al rio Pugllagrisa Me voy a jugar Pugllasunchi Juguemos pugllagrisunchi Vamos a jugar Pugllagringapa Para ir a jugar Risunchi rigsigringapa Vamos a conocer Nukanchi alpa rigsisunchi Conozcamos nuestro territorio Nukanchi alpa michachisunchi Defendamos nuestro territorio Puñugrisa Me voy a dormir puñugsamui Venga a dormir Puñusunchi Durmamos Puñu chiuai Hágame dormir Raiana mucugsamui Venga a comer rayana
Ianu grisunchi Vamos a cocinar Asua rurasunchi Preparemos la chicha Panguiadu kusasa Asemos en hoja Chalua panguiadu kusa Voy a asar un bocachico en hoja Ianusunchi raiana challadurkunamanda Preparemos rayana a los que llegan
SUG RIMAIKUNA TUKUI PUNCHAKUNA NIDIRUKUNA (Algunas frases cotidianas, utilizadas en nuestro idioma inga)
Nuka Kan Pai Nukanchi Paikuna Kankuna
Rimai Rimangui Riman Rimanchi Rimankuna Rimanguichi
Rimakuni Rimangapkani Rimakungui Rimangapkangui Rimaku Rimangapkan Rimanakunchi Rimangapkanchi Rimanakun Rimangapkankuna Rimanakunguichi Rimangapkanguichi
Presente Futuro Pronombre Pasado
Conjugando el verbo, ruraii - trabajar
Conjugando el verbo, rimaii - hablar
María Otaya – medica tradicional
Carmen Muchavisoy
29 RURAIKUNA ICHAIKUNGAPA…
(Apartado didáctico)
Inga Español Inga Español Inga Español
P_ _ _ g _ _ Buenos días A_ _ i _ _ _ i _ _ k _ _ Siga entre S_ _u _ _ Permiso
Inga Español Inga Español Inga Español
P_ _ _ _ m _ _ _ Muchas
gracias S _ _ _i t _ _ í Venga siéntese _ h _ _ _ _ ll a ¿Cómo
está?
K _ _ _ _ a _ _ Hasta mañana Su _ _ _ t _ _ _ _ Hasta
luego S _ _ pu _ _ _ _ _am_ Hasta mañana
U A _ _ _ _ Ñ _ _ _ m _ _ _ S _ _ g _ R _ _ _ r _ S _ _ _ K _ _ _ _
Ruraikuna iachaikungapa
Practiquemos el idioma inga
Partes del cuerpo
Saludos Actividad:
Completar las palabras con la letra que falta
P _ _ _ u _ _ k _ K _ _ _ i _ _ _ U _ _ s _ _ h _ _ i I _ _ _ r Ch _ _ _ h _ _ _ u
U_ _ _ _ Estómago _ i _ _ j _ _ Cintura _ _ p _ Ombligo S _ _ _ _u _ _ Cadera _ _ k _ Nalga _ h _ _ _ a Pierna K _ _ _ u _ Rodilla _ _ i _ k _ Canilla _ h _ _ i Pie C _ _ _ _ ñ _ _ _ Tobillo
K _ _ _ Piel
_ _ _ h _ Carne
_ a _ _r Sangre T _ _ _ u Hueso _ u _ _ Articulaciones _ _ g _ Tendón T _ _ _ a _ _ _ _ Esófago _ u _ _ u Hígado _ _ _ a s _ _ _ u Pulmones _ _ i Vesícula C _ _ _ _h _ _ _u Intestinos U _ _ a m _ _ _ Útero matriz _ i _ _ a i _ _ _ u _ u Vejiga J _ _ _ _ _ u _ _
Testículos _ ib _ _ m _ _ _ _ ll _ k _ _ _ _ Pene erecto
_ _ a _ _ p _ _ _ _a Planta del pie S _ _ _ j _ _ _u Ano _ a _ _ _ Vagina _ _ k _ _ a _ _ Labios vaginales R _ _ _ k _ _ _u Clítoris U _ _ _ Pene
Repasando y practicando vamos aprendiendo
Ubico la letra que falta, para identificar el
nombre de plantas medicinales, en inga.
PLANTAS MEDICINALES K _ _ _ _ d _ _ Coquindo C _ _ _ k _ _ _ i Palo cruz _ uñ _ _ _ s _ _ Yare _ s _ _ _ g _ Loción A _ _ _ i _ Noni _ h _ _ i Ortiga _ _ l _ _ l _ Poleo Ku _ _ _ _ _ gu _ _ _a Kullanguilla Ll _ _ _ _ p _ _ _ a Sábila _ i _ _ i s _ _ _ _ Uña de gato M _ _ _ i _ _ u Malva _ _ k _ _ _ _ha Venturosa _ ig _ _ _ _ _ ka Saragosa
T B A G N A R A U A G N A T U K I U R A K A S P I R B C H K L I C M F U Y T S U O M L K J F M L D B K A S I M B L A D E K A S L R U L C N S I K A H C A R G A U I N A D E Y I V N I R A K N L K P A H T G A I S E P A L E A I A S L C S F R A P A C C O R P K S A K A R D A K P S I H N S A Ñ P K J S Q M K T I S A U A B R O I I H I P N P T H E A K S K U U D R G P O B A N D M N K U R I F J G F S Z V H I R A D D N I F R A N D U Y C C L T A L A T U U Z U I E H X X A A Y R I M I S T P R R S C W Z I P S A K U Ñ A R A K
MEDICINAL _ m _ _ u _ _ _ _ Yagé B _ _ _ _li _ _ _ Higuerón _ _ ku _ _ _h _ Champu I _ _ _r k _ _ _i Sangre drago _ ir _ _ _ _n _ u Sirindango I _ _a _ _i _ Piedra blanca _ _ _ _ _la _ _bi Solito S _ _ a _ _ b _ Hierva Buena
Tufan Killukaspi Karañu kaspi Iatan kaspi Puiu kaspi
Iura panga Ringrikaspi Atunkaspa Chuspi sacha Kutanga uaranga
Bumbuna Iachapkara Uagra chaki Iura kaspi Chakiru
Encuentro el nombre de 15 árboles maderables-
medicinales, resolviendo la sopa de letras.
Practica los números
Iskai chunga suglla Iskai chunga iskai Iskai chunga kimsa Iskai chunga chusku Iskai chunga pishka Iskai chunga sugta Iskai chunga kanchis Iskai chunga pusag Iskai chunga iskun Kimsa chunga Kimsa chunga suglla Kimsa chunga iskai Kimsa chunga kimsa Kimsa chunga chusku Kimsa chunga pishka Kimsa chunga sugta Kimsa chunga kanchis Kimsa chunga pusag Kimsa chunga iskun chusku chunga
33 36 25 38 37 28 23 40 31 24 21 30 27 32 35 22 29 34 39 26
suglla
iskai kimsa chusku
pishka
sugta kanchis
pusag
iskun chunga chunga suglla
chunga iskai chunga kimsa chunga chusku
chunga pishka
chunga sugta chunga kanchis
chunga pusag
chunga iskun
iskai chunga
5 6 9 10 2 12 11 14 19 4 1 16 3 20 7 18 13 8 15 17
Kanchis chunga 70
Iskai pasag chusku 204
Chunga uaranga _ _ _ _ _ _ 10.001 Iskai chunga _ _ _ _ _ _ _ suglla 20.001 _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ uaranga suglla 30.001
Chunga _ _ _ _ _ _ _ 10.000 Iskai _ _ _ _ _ _ uaranga 20.000 _ _ _ _ _ chunga uaranga 30.000
Trazando líneas indico la palabra que corresponde a cada número
Trazando líneas indico la palabra que corresponde a cada número
Escribir el nombre del número,
como aparece en el ejemplo
Escribo la palabra que falta Escribo la palabra que falta
1 2 6 10 7 R P A 5 U A L 3 S K 13 R I A I T 16 L I I I 4 T I 15 U N T K I K I 8 I I
11 P A 9 M 14 18 L 12 17
APARII
ASUTII ATARICHII IACHAIKUNGAPA
IANUII KAUAII KILKAII KILPUII MASKAII MITIKUII
PAKAII PALLAII PASKAII
PITII PURII RIMAII TARPUI
TIARII
ESCRIBIR HABLAR LEER SEMBRAR APRENDER ABRIRI CARGAR ALZAR ARRANCAR ARRANCAR COCINAR BUSCAR CASTIGAR HUIR MIRARR SENTAR ESCONDER COSECHAR
U S A G N A A N A I Z S R P L U S U G N A P H K U J F E I S G H B P U K I L L U O A C A U P A J A K U D S N R S L K M D N R K V U U U P U K A P A S H P I
Puka Killu Iura Iana Pangusu Pajaku
Kusni Ushpusu Puncha Angas Pukapashpi Iana angas
Resuelvo el crucigrama con los verbos en inga
que aparecen en la tabla del frente
Con una línea, emparejar los verbos que aparecen en inga y español, como se muestra
en el ejemplo
Rosalba: Sug tutamanda atarispa ringapa, kauaringapa imasata kapuanakugta.
Aida: Chasam kam Rosalba: Imasa pasanakunchi, pasinsia iukauangui pishdunauangui. Aida: Pasinsia iukapuanga pishdunapuanga Rosalba: Tiarí Aida: Pai mamita diusulupai Rosalba: Hija, samui bindisiun mañagsamui, tian chaiamun Hija: Puangui Aida: Allilla Hija: Alliuram samuskangui Aida: siñur mila bindiga mija, imasatakapuangui? Sipas iaskangui? Hija: arí, ña, auilaiakuni Aida: Chasami kanchi, uiñaspa rinakunchi utka Hija: Arí, chasam kan Aida: apai nukapa subrina Rosalba: Apamui dusi asua tiamanda Hija: Arí, utkam risa. Hija: Tilla dusi asua upiai. Aida: Pai mamita diusulupai Rosalba: Kuna puncha allipuncham pakarin nu? Aida: Ari, alludauai Rosalba: Pai mamita diusulupai
Aida: Suma puncha pakarin, kuna kan kai tamia killa. Kauanakunchi, suma indi iarin. Rosalba: Chasam kan Aida: Ña indiku kimsa puncha? Ña indiku? Rosalba: Ari, chasamkan, hijitam. Hija: Iman Rosalba: Manash tiam, rumushitu, apamui tiamanda? Apamui Hija: Tilla, sug piti rumushitullapas mikui Aida: Apai, pai mamita diusulupai Aida: Apai, ñaña manami sug fabur ruauai Rosalba: Ima si? Aida: Sug piti pangashitu karauai nuka uakachisa, nukapa uauamanda Rosalba: Apai Rosalba: Hijita, manashsug, pangashitu tiam? Upamuai Tiamanda Hija: Ari, suiariuai Hija: Tia, kauai panga Aida: Pai mamita diusulupai, pai mamita Aida: Nuka llallikunimi nukata kumbidauaskama mi rikuni Rosalba: Apai karumi rinakunguichi? Aida: mamima, kailadullam kan. imapasi kaiauanakun, kumbidauankuna, chimanda iuiani nukapa ñañapagpi pasiaspa llallisa Rosalba: Apai paimamita, manima iacharkanchi samuangapa mi karkangui. Iachaspa dusi asuita llapas suianakunchi Aida: Chasam kan, mana rimanakuska nima, ña ñaunaishitu kan mana pasiarinakunchi Rosalba: Mamima puis, ña karu, unai mana kauarinakunchi sutipa.
…Continuación de la práctica del saludo rasun palabra
KAUSACHISPA NUKANCHIPA RASUM IAICHIRINGAPA
Reviviendo nuestro saludo ancestral
Aida: Ña nuka subrina sipas kapuan
Rosalba:
Chasa puis ña, ña auilita tukupuakum, man kauangap samupuakungui puis Kauai.
Aida: Kuna puis cada puncham samukusa.
Rosalba:
Diusmanda samuangui kauauangapa, uillauangui ima ura samuangapa kangui, ñami dusi asuallapas suiaskaki.
Aida: Apai, paimamita, paimamita ñaña Diusulupai Rosalba: Pishdunauangui apai
Aida.
Pishdunauangui nukata puis imasam ña mi rikuinimi kumbidauaskama Rosalba: Apai, pishdunauangui Aida: Pasiauagringui Rosalba: Paimamita diusulupai Aida: Man karu kausakuni Rosalba: Paimamita diusulupai Aida: Kaiakama Rosalba: Kaiakama apai kuidadua ringui Hija: Bindisiun, tia
Aida:
Diusmila bindiga, hija, pasiauagringui nuka mana karu kausani
Hija:
Paimamita diusulupai, samuangui kan pas, kauauagsamungui, nuka ima punchami risa Aida: Paimamita kaiakama Rosalba: Kaiakama
Nukanchipa rimai, chingachinakuskata
kausachisunchi
Comentarios
El presente ejercicio de investigación, más que un proyecto, es una reflexión sobre la valoración, recuperación y fortalecimiento de lo propio. De la lengua materna como insigne de la cultura inga. Un breve recorrido por los conocimientos previos de los mayores y mayoras participantes, permite identificar las fortalezas y debilidades respecto al conocimiento de la lengua materna. De allí la importancia de implementar metodologías o mejor, construir este material con contenido breve pero elemental para el aprendizaje y fortalecimiento de la lengua. Los términos relacionados en la presente guía son los utilizados actualmente por los mayores y mayoras que con su apoyo se lograron identificar una gran variedad de términos que tienden al olvido y que desean se retome su utilización. La presente investigación concluye que, en los establecimientos educativos el proceso de enseñanza-aprendizaje se limita a escasas una o dos horas a la semana, de allí también el debilitamiento en el uso de la lengua materna inga. Los procesos de aculturación dan cuenta de los procesos que influyen en el mantenimiento o desplazamiento de la lengua y cultura indígena inga, de allí la importancia de poner en marcha proyectos que favorezcan la lengua y cultura El proceso de investigación permitió profundizar en los conocimientos previos que cada participante poseía.
Es importante dejar en claro que los procesos que se están llevando a cabo de fortalecimiento y reconocimiento de lo propio sólo son posibles cuando se hace una reflexión y un análisis crítico de todos los saberes, conocimientos y visiones de mundo (lenguas) que se están perdiendo debido a los procesos colonizadores y modernos que se han implantado en todo el mundo.
ATUN TAITA KUNA IACHACHINAKUN IUIAIKUNA
KAUSACHINGAPA
(Enseñanza de nuestros abuelos para que pervivan
nuestros conocimientos)
Leer el texto del documento
NUKANCHIPA RIMAI
NUESTRA LENGUA MATERNA
Memoria y fortalecimiento de nuestro idioma inga Villagarzón, Putumayo-2021
Cartilla didáctica…
Iachaikuspa pangakunapi…
Carlos López Decanse
Presidente - ACIMVIP
Edna Viviana Papamija Jacanamejoy
Coordinadora de proyecto Coordinadora mujer y familia - ACIMVIP
Resguardos: San Miguel de la Castellana, Blasiaku, Wasipungo,
Albania, Chaluayaku, Nukanchipa Alpa Amukunapa Wasi ( Cabildo menor Musu waira
sacha Nukanchipa,, Cachi iaku Andaki,
Alparumiyaco)
Cabildos: Saladilloiaco
Esp. Alba Marcela Leiton Jacanamejoy, Docente bilingüe, Institución Etnoeducativa Rural
Bilingüe Inga Atun Ñambi Apoyo traducción, escritura y gramática
Lic. Luis Eduardo Rincón Prieto Apoyo técnico, investigación, diagramación y
diseño.
Agradecimientos:
A los participantes de los diferentes cabildos y resguardos inga de Villa Garzón. A la Asociación de Cabildos Indígenas del Municipio de Villagarzón Putumayo – ACIMVIP, al Ministerio de Cultura, al equipo de trabajo que participó en el proyecto.
Autoridades, mayores y mayoras participantes:
Aida Jacanamejoy Miticanoy, ex gobernadora. San Miguel
Benilda Oliva Quinguanas, gobernadora Kachi iaku Andaki
Jesús Arturo Jojoa Jojoa, gobernador San Miguel de la Castellana
Vicente Jacanamejoy Miticanoy, gobernador Blasiaku
Wover Medardo Muchavisoy, gobernador Nukanchipa Taita Kausadiru
Bernardo Tarapues Ortiz, gobernador, Musuwaira Sacha Nukanchipa
Isaías Buesaquillo Mutumbajoy ex gobernador San Miguel.
María Esperanza Jojoa, alcalde mayor San Miguel
María Beatriz Otaya Andaqui, médica tradicional
Carmen Muchavisoy
María Luisa Garreta
Mónica Iglesias Aura Nelly Quinchoa
Fidencia Jojoa María Josefina Yanangona
María Clara Jacanamejoy
Humberto Jacanamejoy Iacha Santiago Urbano L.
Rosalba Jacanamejoy Jerleidy Mojanajinsoy
Martha Jojoa Margarita Jojoa
Doris Garreta Luis Antonio Mavisoy
Enrique Jojoa
Aura Descanse Jainer Alexander Urbano
P R E S E N T A C I Ó N
La presente iniciativa propone un ejercicio de reflexión sobre el estado actual de la lengua nativa inga en los resguardos del municipio de Villagarzón. Identifica específicamente un sin número de términos, que por la poca utilización entre los mayores hablantes tienden a desaparecer y que además las nuevas generaciones ya no utilizan, y toma como punto focal el resguardo indígena San Miguel de la Castellana y Blasiaku, con la participación de autoridades y mayores hablantes de los resguardos; Wasipungo, Albania, Chaluayaco, Nukanchipa Alpa Amukunapa Wasi ( Cabildo menor Musu waira sacha Nukanchipa,, Cachi iaku Andaki, Alparumiyaco) y el Cabildo Saladilloiaco. En el proyecto participa como apoyo institucional el Ministerio de Cultura y la Asociación de Cabildos Indígenas de Villa garzón Putumayo, ACIMVIP. Fortalecer la identidad cultural es un gran reto, toda vez que las acciones de aculturación permean constantemente los procesos de la comunidad y a los individuos en particular. El proyecto propone el diseño de una guía pedagógica que fortalezca la lengua materna y la cultura inga, en un espacio hegemónico y colonizante como el contexto educativo y comunitario.
I N T R O D U C C I Ó N
El rescate y fortalecimiento de la lengua materna es un gran reto, que se empieza a materializar con el presente proyecto, generando un cambio de actitud tanto en los niños y niñas como en los jóvenes y adultos, en el ejercicio del aprendizaje, práctica y fortalecimiento de la lengua de manera que les permita utilizarla como medio de pervivencia y defensa en los diferentes contextos. La guía didáctica contiene textos escritos en lengua materna y traducidos al español. Los textos escritos refieren manifestaciones de los mayores y mayoras participantes en el ejercicio de reflexión donde expresa lo significante, sus sentimientos y anhelos respecto al fortalecimiento de la lengua inga. El contenido más representativo de la guía se centra en mostrar textual y gráficamente los términos que generalmente se utilizan en la lengua inga, pero que poco a poco han ido dejando de ser utilizados. Se identifican los términos agrupados por temas como, por ejemplo; Las partes del cuerpo, nombres de animales, meses del año, nombres de plantas medicinales, comestibles, maderables; números, letras de algunas canciones, verbos, frases cotidianas.
Nukanchipa rimai
Nukanchi rimai “Kan nukanchipa iuiai, nukanchimanda suma iuiachin, kan
mana manchai, nukanchipa rimai, kausaimi iuiachiuan, kan kusikui, kan nukanchipa uakachidu, taitakuna sakidu, chimanda nukanchipas iukanchi
sakinga uauakunamanda, kai kausai iuiai”
Nuestra lengua “Es nuestro conocimiento es lo que nos hace sentir bien,
alegres, contentos, lo que nos hace sentir fuertes, es nuestra herencia
dejada por nuestros abuelos, es la gran riqueza que nos hace sentir fuertes, es por eso que nosotros tenemos que dejarles a nuestros hijos
este gran conocimiento, este gran saber”
Abuela, Josefina Yanangona
Ex gobernador, Isaías Buesaquillo Mutumbajoy
“Nukanchimanda nukanchipa rimai niraian: kausai, nukanchipa iuiai, nukanchipa rimai, kan nukanchipa uakachidu, kan nukanchipa taitakuna karadu, kan nukanchipa taitakuna sakidu, chimanda nukanchipas iukanchi
sakinga nukanchi uauakunata, kai suma kausai iuiai”
“Para nosotros, nuestra lengua materna significa vida, es nuestro conocimiento, es nuestra palabra, es nuestra riqueza, que nuestros abuelos
nos han dejado, es por eso que nosotros también debemos dejarle de herencia para nuestros hijos este gran conocimiento, esta gran riqueza”
Saludos en inga Quién saluda en
inga
Significado en
español
Quién contesta
Significado en
español
Puangui Buenos días o buenas tardes Allilla iaikui Siga entre
Samusa Permiso Samui Venga, siga Paimamita Muchas gracias Samui tiari Venga, siéntese Chasnalla ¿Cómo está? Chasnalla ¿Cómo está? Sug ratukama Hasta luego Sug ratukama Hasta luego
Sug punchakama Hasta mañana Sug punchakama Hasta mañana
Kaiakama Hasta mañana Kaiakama Hasta mañana
Saludos en inga Quién saluda en inga
Significado en español
Quién contesta Significado en español
Imasata kangui Cómo estas (general)
Allila pai mamita Saludum kani Chasallam, kani Sumaglla
Muy bien Muy bien
Como está, muy bien Imasata kapuangui
Cómo estas (familiar) Saludum paimamita
Muy bien, gracias
Imasata kanguichi Cómo están (general) Saludulla pai mamita Chasallam kani
Muy bien
Imasata kapuanguich i
Como están (saludo familiar)
Chasalla pai mamita Muy bien
Imata rurakungui ¿Qué está haciendo? ¿Qué hace? (general)
Responde de acuerdo, a qué esté haciendo Imata ruranakunguichi
¿Qué están haciendo? ¿Qué hacen? (familiar)
Responden de acuerdo, a qué estén haciendo
(Fortaleciendo nuestro idioma inga)
Kausachispa nukanchipa rimai
Práctica del saludo razón Palabra “rasuM iaichiringapa”
Aida. Puangui
Rosalba: Allilla iaikui
Aida: Pai, samusá
Rosalba: iaikui tiarí, samarí
Aida: Pai mamita diusulupai.
Aida. Apai nug ñaña, imasata pakaripuakungui?
Rosalba: Chasallam pakarikuni, diusnukanchi taita nukanchi
mamita chariuakunka.
Aida:
Chasa nukanchi taita, nukanchi mamita, chasalla pakarichipuakugpi, suman uiarin, saluditumkan Tukuimanda. Rosalba: Chasam kan.
Aida: Karu kausagsina, imasan mana, kauarispa nukanchi kanchi. Rosalba: Chasam pasanakunchi.
Aida: Apai kuñadu, subrinakuna, imasata kapuankuna?
Rosalba:
Kaima, chasallam nukanchi taita, nukanchi mamita chariuaku, nukapa uarmi uauakuna, chasallam allillam kapuankuna, nukapa kusa ungug kapuan pai.
Aida: Pai, chasam sug ura kullaipalla kanchi, iukanchi ambisitu maskanga.
Rosalba: Arí, chasam kan
Aida:
Nukanchi taita, nukanchi mamita charinkama, kausai mañachikunkama, iukanchi nanaikunaua tianakungapa. Rosalba: Chasa kanka
Aida: Pasinsiu kauangui, pishdunauangui
Rosalba: Pasinsia iukapuanga pishdunapuanga
Rosalba: Apai nukapa ñañagim, imasata nukapa purakuna kapuankuna?
Uuakuna imasata kapuankuna?
Aida: Chasallam kapuankuna, chasallam kanchi, nukanchi taita, nukanchi mamita, saludullam charikum nukanchita tukuita.
Rosalba: Chasam suma uiariuan, chasallam kagpikuna, kusikuimi uiarinka.
Karu kausaskasina manin pudiriuaku, nukatapas kauaringapa.
Aida: Chasam pasanakunchi, apai.
Continúa pág. 35
Kunga, nuka Cuello
Kuguti tullu Hueso del cuello
Pichu chungan Clavícula
Pala Hombro
kunga Cuello - nuca
Uma Tutano
Cabeza Cerebro Agcha Cabello
Ñaui Cara Printi Frente
Ñaui muru Ojo Ñaui kara milma Cejas
Ñaui muru milma Pestañas Ñauikara Párpado Pichu Pecho Chuchu Seno Chuchu punta Pezón Kushka - kushkila Axilas Uasa Espalda kustilla Costilla Uasa tullu Columna
Singa Nariz
Singa jutku Fosa nasal
Ringri Oreja
Ringri jutku Oído
Chunda Brazo
Maki Mano
Suni, didu Dedo
Mama didu Dedo pulgar
Sillu Uña
Maki pamba Palma de la mano
Simi Boca
Simi kara Labio
Kallu Lengua
Kiru Diente
Mama kiru Muela
Milma Barba
(Partes del cuerpo humano)
RUNAKUPA SUTIKUNA
“Todo lo que nuestros abuelos y
tatarabuelos nos
han enseñado lo
hemos querido transmitir, nuestra
tradición y especialmente nuestra lengua materna que es
nuestra mejor herencia y que no
debemos dejar morir, la que nos
han dejado los abuelos, esta es nuestra riqueza, que
debemos valorar.
Por eso es importante que debemos enseñarles
a nuestros hijos para
que no se
pierda”.
INGA ESPAÑOL INGA ESPAÑOL
Uigsa Estómago Kara Piel Birijas Cintura Aicha Carne Pupu Ombligo Iauar Sangre Sikipuru Cadera Tullu Hueso Siki Nalga Ñudu Articulaciones Changa Pierna Angu Tendón Kungur Rodilla Tragadiru Esófago Shipka Canilla Sungu Hígado Chaki Pie Iura sungu Pulmones Chaki ñudu Tobillo Ili Vesícula Chaki pamba Planta del pie Chunchullu Intestinos Siki jutku Ano Uaua mama Útero matriz Raka Vagina Bijia - ispapuru Vejiga Raka kara Labios vaginales Jigra muiu
Testículos Raka kallu Clítoris Uibus muiu Ullu Pene Ullu kaspi - llusti Pene erecto
“Tukui nukanchi Taitakuna, atuntaitakuna, nukanchita iachachidu, nukanchi munanchi,
iukanchi iachachinga. Nukanchi iuai, nukanchi rimai. Maná iukanchi sakinga uañuchu. Nukanchi taita karaspa sakidu
kan nukanchipa rimai, iuai, iukanchi kuuanga.
Chimanda iukanchi iachachinga nukanchi
uauakunata, maná tukurichu”
Gobernador, Medardo Muchavisoy
(Las plantas medicinales)
MEDICINAL
Ambi uaska Yage Bambalichi Higuerón Alku sacha Champu Iauar kaspi Sangre drago Sirindangu Sirindango Kuriuaska Bejuco de asafran Kakamba panga Oreja negra Sampidru muiu Lágrimas de sampedro Achira muiu Achira Iura muiu Piedra blanca Sapalla ambi Solito Suma ambi Hierva Buena
MEDICINAL Kukindus Coquindo Crus kaspi Palo cruz Puñuuaska Yare Kuru panga Col del monte Asnanga Loción Rumu muiu Loción del inga Atun almindras Almendra Amchi almindras Trabajai ambi Verbena Anunis Noni Chini Ortiga Pulilla Poleo Kukuianguilla Kullanguilla Llausa panga Sábila Mishi sillu Uña de gato Malbisku Malva Limunsillu Hierva luisa Jiru karacha ambi Cáncer espinoso Kuichi sacha Palo arco iris Kukusacha Venturosa Tigri uaska Saragosa Gulusiru ambi Golosero
MEDICINAL Chundur
Chondur
Puka chundur Uagra chundur Uaira chundur Tigri chundur Uarmi chundur Ginti chundur Kuku chundur Truinu chundur Iura Tugtu Flor blanca Ukucha kaspi – Miguchu Mata ratón Usu panga Hoja de oso Ispingu Canela Chuchuuasa Purificador de sangre Tushtua kaspi Desparasitante Burrachiru ambi borrachero Killu Tugtu Flor amarilla Puchku uiru Caña agria
MEDICINAL Nina uaska Ambar Pikudu kallu Lengua del Picudo Uaiusa Guayusa Chiricaspi Palo frio Ugsa hierva Atun tambi ---- Atun sara ---- Lagashtija sacha ---- Iura burrachira ---- Tambi ---- Iaku tambi ---- Pikudu asga ----
Ambiuaska
Krus kaspi
Chini
SACHA AMBIKUNA
(Nuestros árboles maderables – medicinales)
Iachap kara
Uagra chaki
MADERABLES- MEDICINAL Tufan Costillo Killu kaspi Amarillo Pulgu muiu Roble Iatan kaspi Capirón Uasi kaspi Gomo Ñagcha kaspi Peine mono Ianan kara Palo negro Puiu kaspi Barbasco ahumado Iura kaspi Tara Ñutu panga Pino juan Atun kasta Pino Chakiru Pino Karañu kaspi Karaño Chuspi sacha Chiparo Uasi kaspi Gomo Chirikaspi Salvaje Kutanga uaranga
Guarango Uaranga pakai Gualandai Baiu uarangu Uarangu achapu
MADERABLES- MEDICINAL Asnai kaspi
Amarillo Pilusa Aguaras Nauinu Iachap kara Achapo Kustillu kaspi Costillo Kukindillu
Bilibil Kukindus Atun kasta kukindus Kusadur kaspi Sanca emula Adoroti Sanca emula Ringri kaspi Espingo canela Iura panga Yarumo Uagra chaki Casco de vaca Bumbuna Bombona Kalpintiru ambi ---- Babuti ---- Ginti ambi ---- Kuribinan ---- Puka Kaspi Brasil Balsa panga Balso Uansuka Popa Chuspi sacha
Tufan Kustillu kaspi
NUKANCHIPA ATUN SACHA AMBIKUNA
Rumu
Chiuilla
Sigsi
Uchu
COMESTIBLES Guanamna Guanábana Munu uchu Atun sigsi Bore Chiuilla Piña Uiru Caña Sara Maiz Asaí Sacristán Amarrun sara Maiz culebra Rumu Yuca Mirinis Mereñes Platanu llullu Plátano verde Platanu Pukuska Plátano maduro Guiniu Chiro Tanda ikaspi Pan del norte
COMESTIBLES Kukus Coco Mandur Achote Miguchu muiu Mil pesos
Tintiru muiu Mil pesos Rumi pakai -
pakai
Guama
Tanda kaspi Pan de norte
Kaimitu Caimo chuntaruru Chontaduro Kukillu muiu Coquillo
Killu kakau Cacao Marakas kakau
Mandur kaspi Achote Kurasa panga Palma familia del coco
Chuchana Coquillo
Kukuris Cocoro Kaimitus auiu Caimo
Arañas uvas Uvas
Killu muiu Obo Inchi muiu Inche
Sacha Árbol Uaiabas Guayaba
Kumal Batata Sigsi iuiu Mafafa
Kunkuna Lulo
Iura ñamis Ñame Iana ñamis Tigri chakis Puchku muiu Tamarindo Sigsi Yota Mingu Simarron Kulandru Puka naranjilla ---- Alku naranjilla ---- Uaska pakai ---- Chuntaruru pakai ---- Churimbu Churima Killu pakai ---- Puka Kumal ---- Iura kumal ---- Chichiku uvas ---- Chuntaruru
Sirindangu mullu
(Alimentos) MIKUIKUNA
Uadua
Uagcha muiu
HORNAMENTAL iuragllullu Iraca
palmicha Coquillo
Anankara
Rayador Ananku
Buladur tugtu Volador
Uakamayu panga ----
Kuniju panga ----
Killu llullu ----
Rumu asnanga ----
Uadua Guadua
Uiñari ilichu Helecho
Sirindangu mullu Semilla de
sirindango
HORNAMENTAL
Iana kaskabil
Cascabel Galbanum
Uairu kupal
Truinu kupal
Uasi panga Hermano de la chontilla
Raiadur ----
Kurunta Palma ancestral
Ananku ----
Uagcha muiu Chocho y chochillo
Tigri ñauimuru Ojo de buey
Planchu muiu Ojo de buey
Bruninga muiu Ojo de buey
(Plantas que adornan)
Kaskabil
Tigri ñauimuru
Iuragllullu
SACHA TUGTUKUNA
AVES Ataualpa Gallina
Pullitu Pollito
Uritu Loro Kuchi kuskungu Búho
Kuisu Muchilero pikudu Paletón Tuta kuisu Muchilero nocturno Tuta ashdita Ardilla nocturna
Indichidur Águila Shamchana Uagra pisku Killasigi pisku
Piojosa Garrapatero Chamón negro
Uagra Vaca
Alku Perro Mishi Gato Chakimuru Caballo
Kuchi Marrano Sacha uagra Danta
Taruka Venado matiuaja Armadillo
Urijun Conejo Pintadillu Boruga
Ashdita Ardilla sachakuchi Saino
Atun Kuniju Guara Kukus kuniju Tintin
Kuligir Perezoso Ukucha Raton Tushtua Tortuga Lagashtu Lagarto Ñagcha lagashtija Lagartija
Kallambiru Ardilla negra
pequeña Iana chichiku Mico negro
Iura chichiku Mico soldado
Sacha mishi Tigre
Sacha uagra
Kulijir
Taruka
Atun kuniju
Ataualpa Matiuaja
Uagra
(Animales) ANIMALKUNA
PECES
Iana ispinusu Picalón negro
Imchambi Gullimbu
Piku kuru Simí Matiuaja auila Culebra
kuku Culebra Kuruntamama Anguila Mursilau sambiku Juan viejo
Chusapuru Corroncho Turu chiflun Chiflero Turu karauaja Chiflero
PECES Chalua Bocachico Karauaja Cucha Kirusapa Denton Puiu ñaui Pescado ciego Chalua sambiku Lambebarro
Sacha chalua Perro
Achakabu Flauto
Uadua barbudu Pescado con pintas
amarillas Iura ispinusu
Makuru
Picalón blanco ------ Iana karauaja Cucha Negra Bagri karauaja Domisaya
Sapu karauaja
Sacha chalua
Chalua sapu
Kutu sapu Sapu uambui
Cucha fea con piel Pez perro Sapo Renacuajo Sapo
Añangu Hormiga
Kuru Gusano Gualpa Mojojoy Makana Zapata Dishishaju conquista
Lambi Mosco
Kijin Jején Chuspi Jején
Chalua
Karauaja
Añangu
arriru
Gualpas
kuru
Matiuaja auila
JUNKAI SUTIKUNA - DIAS
Inti Domingo Auaki Lunes Uanra Martes Chillai Miércoles
Kulka Jueves Chaska Viernes
Uacha Sábado
KILLA - MESES
Musu uata Enero
Uata killa Febrero Atun puncha killa Marzo
Tamia killa Abril Mamita killa Mayo
Taita killa Junio Iarkai killa julio
Uaira killa Agosto Tarpui killa Arriru bulai killa septiembre
Kukus killa Octubre Animas killa Noviembre Uauakunapa killa diciembre
LLINTIKUNA - COLORES
Puka Rojo
Killu Amarillo
Iura Blanco Iana Negro Pangusu Verde
Pajaku Morado
Kusni Café Ushpusu Gris
Puncha Claro
Angas Azul Pukapashpi Rosado
Iana angas Azul oscuro Iura Angas Azul claro
FASES LUNA Uauakilla Luna tierna Alli minguanti Luna llena Atun minguanti Luna menguante Kukukilla Luna tierna
Sug uchulla killa Primero de luna Iskai uchulla killa Dos de luna Kimsa Uchulla killa Tres de luna Chusku uaua killa Cuatro de luna Pishka uaua killa Cinco de luna
"Nukanchimanda nukanchipa rimai kan iapa allí, paiua nukanchi lisinsianchi nukanchi kausai, nukanchi alpa, sug luarpi pas micharinchi nukanchipa rimaiua"
Gobernador, Vicente Jacanamejoy Miticanoy
La lengua inga para nosotros es muy importante porque nos sirve como medio de
defensa y protección en nuestro territorio y cuando nos encontramos en otros
contextos.
CONTANDO suglla 1 Iskai chunga suglla 21 iskai 2 Iskai chunga iskai 22 kimsa 3 Iskai chunga kimsa 23 chusku 4 Iskai chunga chusku 24 pishka 5 Iskai chunga pishka 25 sugta 6 Iskai chunga sugta 26 kanchis 7 Iskai chunga kanchis 27 pusag 8 Iskai chunga pusag 28 iskun 9 Iskai chunga iskun 29 chunga 10 Kimsa chunga 30 chunga suglla 11 Kimsa chunga suglla 31 chunga iskai 12 Kimsa chunga iskai 32 chunga kimsa 13 Kimsa chunga kimsa 33 chunga chusku 14 Kimsa chunga chusku 34 chunga pishka 15 Kimsa chunga pishka 35 chunga sugta 16 Kimsa chunga sugta 36 chunga kanchis 17 Kimsa chunga kanchis 37 chunga pusag 18 Kimsa chunga pusag 38 chunga iskun 19 Kimsa chunga iskun 39 iskai chunga 20 chusku chunga 40
Chunga 10
Iskai chunga 20
Kimsa chunga 30
Chusku chunga 40
Pishka chunga 50
Sugta chunga 60
Kanchis chunga 70
Pusag chunga 80
Iskun chunga 90
Pasag suglla 101
Pasag iskai 102
Pasag kimsa 103
Pasag chusku 104
Pasag pishka 105
Iskai pasag suglla 201
Iskai pasag iskai 202
Iskai pasag kimsa 203
Iskai pasag chusku 204
Iskai pasag pishka 205
Pasag 100
Iskai pasag 200
Kimsa pasag 300
Chusku pasag 400
Pishka pasag 500
Sugta pasag 600
Kanchis pasag 700
Pusag pasag 800
Iskun pasag 900
Chusku pasag suglla 401
Chusku pasag iskai 402
Chusku pasag kimsa 403
Chusku pasag chusku 404
Chusku pasag pishka 405
Kimsa pasag suglla 301
Kimsa pasag iskai 302
Kimsa pasag kimsa 303
Kimsa pasag chusku 304
Kimsa pasag pishka 305
Iacha Santiago urbano
En la escuela no les están enseñando bien, como debe ser; por eso necesitamos reunirnos, pensar muy bien para enseñar bien lo que las abuelas y abuelos hablan
para poder enseñar, sino no podemos transmitir nuestro pensamiento como debe
ser.
“Nukanchipa iachaiuasipi iachachidurkuna mana allilla iachachinakun nukanchipa rimai, chimanda nukanchi tiaringa iukanchi, suma iuarispa kauangapa imasa iukanchi iachachinga, imasa nukanchipa atumamakuna,
atun taitakuna iachachinkuna. Chasa mana ruarigpi nukanchipa iuai,
nukanchipa rimai, mana suma iachachinga karin”
CONTANDO
Chunga uaranga suglla 10.001 Iskai chunga uaranga suglla 20.001 Kimsa chunga uaranga suglla 30.001 Uaranga iskai pasag chusku chunga pishka 1.245 Iskai uaranga kimsa pasag pishka chunga sugta 2.356 Kimsa uaranga chusku pasag sugta chunga kanchis 3.467 Chusku uaranga pishka pasag kanchis pusag 4.578 Pishka uaranga sugta pasag pusag chunga iskun 5.689 Sugta uaranga kanchis pasag iskun chunga suglla 6.791 Kanchis uaranga pusag pasag iskai 7.802 Pusa guaranga iskun pasag chunga kimsa 8.913 Chunga iskai uaranga kimsa pasag chusku
chunga pishka 12.345
Chunga kimsa uaranga chusku pasag pishka
chunga sugta 13.456
Iskai chunga chusku uaranga pishka pasag
sugta chunga kanchis 24.567
Kimsa chunga pishka uaranga sugta pasag
kanchis chunga pusag 35.678
Chunga uaranga 10.000 Iskai chunga uaranga 20.000 Kimsa chunga uaranga 30.000 Chuscu chunga uaranga 40.000
Pishka chunga uaranga 50.000 Sugta chunga uaranga 60.000 Kanchis chunga uaranga 70.000
Pusag chunga uaranga 80.000 Iskun chunga uaranga 90.000 Pasag uaranga 100.000 Junu 1.000.000 Iskai junu 2.000.000 Kimsa junu 3.000.000 Chusku junu 4.000.000 Pishka junu 5.000.000
Uaranga 1.000 Iskai uaranga 2.000 Kimsa uaranga 3.000 Chusku uaranga 4.000 Pishka uaranga 5.000 Sugta uaranga 6.000 Kanchis uaranga 7.000 Pusag uaranga 8.000 Iskun uaranga 9.000
Uaranga suglla 1.001 Uaranga iskai 1.002 Iskai uaranga suglla 2.001 Iskai uaranga iskai 2.002 Kimsa uaranga suglla 3.001 Kimsa uaranga iskai 3.002 Chusku uaranga suglla 4.001 Chuku uaranga iskai 4.002 Pishka uaranga suglla 5.001 Pishka uaranga iskai 5.002
Mayor, Luis Mavisoy
birsiukuna bukalkunamanda
(canto de las vocales) Iachachidur, Marcela Leiton Jacanamejoy a,a,a, añangu tugsiuan, maki nana uaku añangu tugsiuan
(Iskai) I,i,i, indi tin iugsin Ñaui raurauaku indi tin iugsin
(Iskai)
U,u,u, uma sigsiuan Usa tugsiuaku Uma sigsiuan
(Iskai)
Birsiai, tukui sapukuna
Tukui sapukuna trabajanakun Chi mas amchishitu pugllai kallarin kua kua kua kua kua kua kua kua kua kua
kua kua kua Tukui sapukuna trabajanakun Chi mas amchishitu puglla kallarin kua kua kua kua kua kua kua kua kua kua
kua kua kua
(Aida, Santiago y Jainer)
Atun taitakuna atumamakuna atuntaitakuna, tianakudurkaska, niña pigachispa, rumu sankuchaspa, uchu takaspa,
asua upiaspa, chasasi tianakudurkarka, atun ñañakuna, atuntaitakunaua, rinkunasi chagra almangapa, chisikuna samunakun,
platanu sankuchaspa, uchu takaspa, asua upiaspa, niña
pukuspa. (Doris Garreta)
“Nukanchi iukanchi nukanchipa uauakunata iachachinga nukanchi rimai, chimi paikuna iachachingakuna paikunapa uauakuna. Nukanchi rimadurkuna rimaspa
rinakunchi kausachispa nukanchi rimaita. Nukapa munai kan. Tukui rimasunchi
sumaglla manapandarispa, mana pingarispa nuka rimani nukanchipa rimai.
Tukuita rimadur kunata nikuni iachachisunchi nukanchipa rimai mana
iachadurkunata”
“Nosotros tenemos que enseñar a nuestros hijos la lengua materna para que ellos también enseñen a los hijos. Los hablantes de nuestra lengua continuamos hablando y fortaleciendo nuestra lengua materna. Mi gran deseo y se está cumpliendo, es que podamos todos algún día hablar sin equivocarnos y sin pena, yo hablo y practico mi idioma inga e invito a todos a que enseñemos a los que no han aprendido”.
Ex gobernadora, Aida Jacanamejoy Miticanoy
Sugta suma apachingapa atún iachai kunata suma apachingapa atún iachai kunata tarpuikilla kunapi suma tarpuchisunchi tarpuikilla kunapi suma tarpuchisunchi.
Iskai Kaipimi saiaku, kamba atún tambu, Kaipimi saiaku, kamba ambi tambu; kaipimi kankuna, kamba uauakuna,
kaipimi kankuna kamba ñitukuna.
Pishka suma iachachisunchi suma iuia kunata suma takichisunchi suma tausaikunata suma kuiurisunchi ambiuaskita upiaspa
suma takirisunchi ambiuaskita upiaspa
Suglla Nuka kumbidakunii, suma parlaringapa, Nuka kumbidakunii, suma parlaringapa,
atún taita kuna, alpa sakiskapi, atún taita kuna, alpa sakiskapi.
Chusku Atún mi iuiachiuan Atún taita kunasina Atún mi iuiachiuan Atún taita kunasina
atún taita kunsiju amakungarispalla atún taita kunsiju amakungarispalla.
Taita, Vicente Jacanamejoy
Kimsa suma churaridu suma pintaridu, suma churaridu suma pintaridu, ambi uaskitu upiaspa suma parlaringap ambi uaskitu upiaspa suma parlaringap
BIRSIAIKUNA (canto)
Samunchimi mukuamanda atuntaita apamurka (iskai) Mitikuspa samukurka suma alpita maskaspa (iskai)
Samunchimi mukuamanda atuntaita apamurka (iskai) Mitikuspa samukurka suma alpita maskaspa (iskai)
Atuntaita iachachirka sumitamikausangapa (iskai) Nukanchipa alpitata suma michachingapa (iskai)
Tukuita mi nikuni kaipi suma kausasunchi (iskai) Uauakuna taitakuna suma birsiarisunchi (iskai)
El pueblo inga tiene una riqueza
cultural, respecto a la lengua nativa la cual se refleja en las
historias, relatos, cuentos y
cantos.
“Al ser pocos los
que hablamos la lengua materna en este tiempo, se está
afectando nuestra identidad indígena y
se está perdiendo
lentamente. Es prioritario que en el
colegio y en las casas donde aún hay hablantes, se enseñe a las nuevas
generaciones, para
que no se acabe; para que no seamos
solo historia, sino
que pervivamos”
Iachachidur, Alba Marcela Leiton Jacanamejoy
“Kai punchakuna ña kanchi asllita nukanchi rimaita rimadurkuna, kai kausamanda nukanchipa iuiai, nukanchi muskui puchukariku allimandalla
chimanda utka iukanchi iachai uasikunapi, uasikunapi rimanga nukanchipa rimai uauakunata iachachinga nukanchipa iuiaita mana
puchukachinga mana kangapa parshlulla munanchi kausanga”
PRONOMBRES Nuka Yo Kan Tu Pai El Nukanchi Nosotros Kankuna Ustedes Paikuna Ellos/ellas
Nukaua Conmigo Kanua Contigo Paiua Con él o con ella Nukanchiua Con nosotros Kankunaua Con ustedes Paikunaua Con ellos
Indicador de lugar Chipi Allí Kaipi Aquí Chiladu Allá Chaima Para allá Kai Este Chi Ese Chi Aquel
Nukapa Mio Kamba De usted Paipa De él o ella Nukanchipa De nosotros Kankunapa De ustedes Paikunapa De ellos
Sabores Pushku Agrio Miski Sabroso Aia Amargo Chiri Simple Ishtiata Cogelengua Dusi Dulce Kachiiug Salado
Taita Papá Mama Mamá Turi Hermano Ñaña Hermana Uaua Hijo Uaua Hija Atun taita Abuelo Atu mama Abuela Tillu Tío Tilla Tía
Nukapa taita Mi papá Nukapa mama Mi mamá Nukapa atun taita Mi abuelo Nukapa atun mama Mi abuela Nukapa tillu Mi tío Nukapa tilla Mi tía
Kuna Hoy Kaina Ayer Sugkaina Ante ayer Kaia Mañana
Sugkaia Pasado mañana Chimanda Después
RIMAIKUNA
Parentesco
(V o c a b u l a r i o)
INTERROGACIONES Ima? ¿Qué? Imasa? ¿Cómo? Imaura? ¿Cuándo? Maipi? ¿Dónde? Imapa? ¿Por qué? Imápata? ¿Para qué? Imapi? ¿En qué? Imaua? ¿Con qué? Kai? ¿Este? Chi? ¿Ese?
DIMENSIONES Aua Alto Alpalla Bajo Suni Largo Umutu Corto Atun Grande Amchi Pequeño Uasa Atrás Ñugpa Adelante Raku Grueso Ñañu Delgado Uraladu Abajo Auapi Arriba Alli Derecha Lluki Izquierda
ANTONIMOS Ari Sí Mana - manima No Puncha Día Tuta Noche Rupa Caliente Chiri Frio Uira Gordo Tusta Flaco Iana Negro Iura Blanco Indi Verano Tamia Invierno Kausai Vivir Uañui Morir Ashka Mucho Aslla Poco Tukui Todo Nima Nada Uarmi Mujer Kari Hombre Musu Joven Ruku Viejo Milmun Peludo Llatan Pelado Alli Bueno Giruiacha Malo Suma Bonito Giru Feo Sutipa Verdad Llulla Mentira Atun Grande Amchi Pequeño Samui Venir Ri Ir Suni Largo Umutu Corto Aschka Arto - bastante Aslla Poco Kusiku Alegre Llaki Triste Kaiiapi Cerca Karu Lejos Allimanda Despacio Utka Rápido Kausa Vivo Uañudu Muerto Ullari Llambu
Ruido Liso
Upalla Sagra
Silencio Roñoso Saparu
RIMAIKUNA
RURAIKUNA
INGA ESPAÑOL Kani Ser Plitiaii Reclamar Birsiai Cantar Rimai Hablar Kilkai Escribir Kilpuii Leer Iachaikungapa Aprender Uaglli Dañar Aparii Cargar Mikui Comer Upiai Beber Tarpuii Sembrar Ianuii Cocinar Pitii Arrancar Paskai Abrir Purii Andar - caminar Atarichii Alzar Punchaiaii Amanecer Sitaii Botar Pauaii Brincar
INGA ESPAÑOL Aparii Cargar Ñagchai Peinar Auii Untar Ambii Curar Iuiaii Pensar Cusaii Asar Maillaii Lavar Tagsaii Jabonar Pallaii Cosechar Pakaii Esconder Kanii Morder Kauaii Mirar Kuiuii Mover Asutii Castigar Kachaii Enviar Tiarii Sentar Mitikui Huir Mañai Pedir Llugsi Salir Maskaii Buscar
INGA ESPAÑOL Rurai Hacer Maskaii Buscar Armaii Bañar Uraikui Bajar Chapuii Barajar Karaii Brindar Muchaii Besar Chapuchii Batir Paskaii Abrir Muskuii Soñar Uaglli Dañar Pindinsiaii Pelear Katichii Seguir Pichaii Barrer Asnaii Oler Tukaii Escupir Piñaii Regañar Kungarii Olvidar Randii Comprar Ismaii Defecar
INGA ESPAÑOL Saiarii Parar Puñuii Dormir Mañiachi Prestar Kauachii Presentar Kuchuii Cortar Suiaii Esperar Munaii Amar Munaii Querer Auaii Tejer Ruaii Rogar Kutii Volver Almaii Deshierbar Tarpuii Sembrar Churaii Poner Tandachii Recoger Churaii Poner Uanguii Amarrar Asuaii Embazar Iachachii Aprender Kungurii Arrodillar
Iachaikungapa
(VERBOS)
INGA ESPAÑOL Uiaii Escuchar Nii Decir Tandaii Reunir Kauachii Mostrar Puchukaii Acabar Uañuii Morir Ujuii Toser Siraii Coser Sisaii Robar Pagtaii Alcanzar
INGA ESPAÑOL Siririi Acostar Tapuii Preguntar Atarii Levantar Chakichii Secar Ianuii Cocinar Agllaii Escoger Kutaii Moler Kutii Regresar Maituii Envolver Churaii Poner Iukaii Tener
INGA ESPAÑOL Unguii Enfermar Ilpuii Ensartar Ainii Contestar Asii Reír Llakuaii Lamer Tarii Encontrar Pagaii Pagar Kinchaii Encerrar Ripashtii Dividir Sindichii Prender
INGA ESPAÑOL Bulachii Tirar Kaparii Gritar Samuii Venir urmaii Caer Aspirii - sigsii Rascar Uakaii Llorar Uañuchii Matar Uiraiari Engordar Ismaii Ensuciar Ispai Orinar
INGA ESPAÑOL Taita uishnadur Gobernador Aluasir Kuna Alguacil Nukanchi ginti Nosotros los indígenas Iura ginti kuna Colonos - gente blanca Sacha ginti Chusmeros- grupos arm. Puiglu Pueblo Purakuna Familia Kausanakunchi Estamos viviendo Nukanchi pura tandachirispa Pueblo
INGA ESPAÑOL Iakichidiru Problema Chasa Pero Chasan Kan Así es Imasa Como Chilla ullarikungapa Siempre Kaiadiru iainidiru Celular Tarijanu Tancho Kapilliju ------ Bashnisa Embarrado
Uiaii
Ñauinanai Mirada china Iarkintu Hambriento Mikuikuna Comidas
Iarkauan Me dio hambre Apachinakunchi Vamos llevando Cumbidanakun Nos están invitando Asua upiai Tome chicha Asllita mikugsamui Venga a comer un poquito Mikugsamuichi Vengan a comer Mikugsamui Venga a comer
Kiru maillarigsamuichi Vengan a cepillarse Rimasunchi Hablemos Rimagsamui Venga a hablar Rimai Hable Rimaichi Hablen Rimangapa Para hablar
Imasata sutikangui? Como te llamas Nuka sutikani Yo me llamo Maituku uata iukangui?
¿Cuántos años tienes?
Kani iachachidur Soy docente Kani uishnadur Soy gobernador Tukuimanda Para todos Purakuna Compañero Sipas Señorita
Mirauaska
Me salió Me aumentó Me rindió Samukuni San Miguelmanda Vengo de San Miguel
Uata ruragrisunchi Carnaval Uata killa mes del carnaval Atun puncha Día grande Atun Grande Amchi Pequeño Amchishitu Pequeñito Ashka Arto Ashllita Poquito Atari Levántese Tiarigsamuichi Vengan a sentarse Tiarisa Me voy a sentar Utka risunchi Vamos rápido Puñugriichi Vayan a dormir Puñugrisunchi Vamos a dormir Utka rii Vaya rápido
“Nukapa iuiaipi, iuiaikuni, kauakuni kunaura. nuka sutipa mana pudini kilkanga kilpunga atun taita karauadu kan suma iuiai, iuiaillaua chimanda rimakuni chasa. nuka iuiaipi iuiani chasa nukata iuiachiauan kusikui nukanchipa rimai karauan sug rimaipi ninkuna valentía, fuerza, kan nukanchipauakachidu kan nukanchipa rimai. nukata mana manchai tiauan mana pingai tiauan rimakungapa maipi pas”
Abuela, Josefina Yanangona
En mi pensamiento estoy viendo y escuchando, aunque no puedo leer ni escribir, pero Diosito me ha dejado
el pensamiento, la memoria, el conocimiento para poder hablar. A mí me hace sentir bien lo que mis padres
y abuelos me han enseñado de la lengua materna. Mi idioma no se me ha olvidado porque lo sigo practicando, no me avergüenzo, me siento fuerte, más valiente, indio de raíz, como mi mamá y mi papá y
nuestra gran riqueza es nuestra lengua materna. Por eso a mí no me da miedo ni pena y hablo mi inga en cualquier lugar en medio de cualquier persona. La
lengua materna me da como el valor que tenemos como indígena.
(Frases y expresiones cotidianas) TUKUI PUNCHAKUNA NIDIRIKUNA
Ambi upiai Tome remedio Ambi upiagrisunchi Vamos a tomar remedio
Risunchi ambiupiangapa Vamos a tomar remedio Ambi ianui Cocine remedio Ambi ianusa Voy a cocinar remedio Iuanugrisa Me voy a cocinar Tagsagrisa Me voy a jabonar
Tagsagrisunchi Vamos a jabonar Tagsagrii Valla a jabonar Pichasa Voy a barrer Pichagrii Valla a barrer Pichagrisunchi Vamos a barrer Pichanga mañachiuai Présteme la escoba
Pichanga iallichiuai Páseme la escoba
Inga iachaicui munani Quiero aprender inga Nukanchi rimaiua rimasunchi Hablemos en inga Ingaua rimasunchi Hablemos en inga Mingama risunchi Vamos a la minga - trabajar
Iuiachirispa kasunchi Pensemos en comunidad – Reflexionemos – pensemos bien Iuiachiringapa kanchi Vamos a corregirte Mana pindinsiacui No pelees Chucula upiagsamui Venga a tomar chucula Arriru rupachigrisunchi Vamos a quemar arrieras Kuru surkusunchi Saquemos ualpas
Rumuasua upiasunchi Tomemos chicha de yuca Kapiska upiagasamuy Chucula de chiro verde
Anduchi upiaigsamui Venga a tomar anduche
Chagra almagrisunchi Vamos a limpiar la chagra Tarpugrisunchi Vamos a sembrar Trusagrisunchi Vamos a cortar Saparupi aparii Cargue en el canasto Saparupi apai Lleve en el canasto Pallagrisunchi Cosechemos Pallagriiichi Vallan a cosechar Pallagrisa Me voy a cosechar Puñusunchi Durmamos Atun iacuma risa Me voy al rio Atun iacuma risunchi Vamos al rio Chalua apigrisunchi atun iacuma Vamos a pesca al rio Atun iacuma armagrisa Me voy a bañar al rio Atun iacuma armagrisunchi Vamos a bañar al rio Pugllagrisa Me voy a jugar Pugllasunchi Juguemos pugllagrisunchi Vamos a jugar Pugllagringapa Para ir a jugar Risunchi rigsigringapa Vamos a conocer Nukanchi alpa rigsisunchi Conozcamos nuestro territorio Nukanchi alpa michachisunchi Defendamos nuestro territorio Puñugrisa Me voy a dormir puñugsamui Venga a dormir Puñusunchi Durmamos Puñu chiuai Hágame dormir Raiana mucugsamui Venga a comer rayana
Ianu grisunchi Vamos a cocinar Asua rurasunchi Preparemos la chicha Panguiadu kusasa Asemos en hoja Chalua panguiadu kusa Voy a asar un bocachico en hoja Ianusunchi raiana challadurkunamanda Preparemos rayana a los que llegan
SUG RIMAIKUNA TUKUI PUNCHAKUNA NIDIRUKUNA (Algunas frases cotidianas, utilizadas en nuestro idioma inga)
Nuka Kan Pai Nukanchi Paikuna Kankuna
Rimai Rimangui Riman Rimanchi Rimankuna Rimanguichi
Rimakuni Rimangapkani Rimakungui Rimangapkangui Rimaku Rimangapkan Rimanakunchi Rimangapkanchi Rimanakun Rimangapkankuna Rimanakunguichi Rimangapkanguichi
Presente Futuro Pronombre Pasado
Conjugando el verbo, ruraii - trabajar
Conjugando el verbo, rimaii - hablar
María Otaya – medica tradicional
Carmen Muchavisoy
29 RURAIKUNA ICHAIKUNGAPA… (Apartado didáctico)
Inga Español Inga Español Inga Español
P_ _ _ g _ _ Buenos días A_ _ i _ _ _ i _ _ k _ _ Siga entre S_ _u _ _ Permiso
Inga Español Inga Español Inga Español
P_ _ _ _ m _ _ _ Muchas
gracias S _ _ _i t _ _ í Venga siéntese _ h _ _ _ _ ll a ¿Cómo
está?
K _ _ _ _ a _ _ Hasta mañana Su _ _ _ t _ _ _ _ Hasta
luego S _ _ pu _ _ _ _ _am_ Hasta mañana
U A _ _ _ _ Ñ _ _ _ m _ _ _ S _ _ g _ R _ _ _ r _ S _ _ _ K _ _ _ _
Ruraikuna iachaikungapa
Practiquemos el idioma inga
Partes del cuerpo
Saludos Actividad:
Completar las palabras con la letra que falta
P _ _ _ u _ _ k _ K _ _ _ i _ _ _ U _ _ s _ _ h _ _ i I _ _ _ r Ch _ _ _ h _ _ _ u
U_ _ _ _ Estómago _ i _ _ j _ _ Cintura _ _ p _ Ombligo S _ _ _ _u _ _ Cadera _ _ k _ Nalga _ h _ _ _ a Pierna K _ _ _ u _ Rodilla _ _ i _ k _ Canilla _ h _ _ i Pie C _ _ _ _ ñ _ _ _ Tobillo
K _ _ _ Piel
_ _ _ h _ Carne
_ a _ _r Sangre T _ _ _ u Hueso _ u _ _ Articulaciones _ _ g _ Tendón T _ _ _ a _ _ _ _ Esófago _ u _ _ u Hígado _ _ _ a s _ _ _ u Pulmones _ _ i Vesícula C _ _ _ _h _ _ _u Intestinos U _ _ a m _ _ _ Útero matriz _ i _ _ a i _ _ _ u _ u Vejiga J _ _ _ _ _ u _ _
Testículos _ ib _ _ m _ _ _ _ ll _ k _ _ _ _ Pene erecto
_ _ a _ _ p _ _ _ _a Planta del pie S _ _ _ j _ _ _u Ano _ a _ _ _ Vagina _ _ k _ _ a _ _ Labios vaginales R _ _ _ k _ _ _u Clítoris U _ _ _ Pene
Repasando y practicando vamos aprendiendo
Ubico la letra que falta, para identificar el
nombre de plantas medicinales, en inga.
PLANTAS MEDICINALES K _ _ _ _ d _ _ Coquindo C _ _ _ k _ _ _ i Palo cruz _ uñ _ _ _ s _ _ Yare _ s _ _ _ g _ Loción A _ _ _ i _ Noni _ h _ _ i Ortiga _ _ l _ _ l _ Poleo Ku _ _ _ _ _ gu _ _ _a Kullanguilla Ll _ _ _ _ p _ _ _ a Sábila _ i _ _ i s _ _ _ _ Uña de gato M _ _ _ i _ _ u Malva _ _ k _ _ _ _ha Venturosa _ ig _ _ _ _ _ ka Saragosa
T B A G N A R A U A G N A T U K I U R A K A S P I R B C H K L I C M F U Y T S U O M L K J F M L D B K A S I M B L A D E K A S L R U L C N S I K A H C A R G A U I N A D E Y I V N I R A K N L K P A H T G A I S E P A L E A I A S L C S F R A P A C C O R P K S A K A R D A K P S I H N S A Ñ P K J S Q M K T I S A U A B R O I I H I P N P T H E A K S K U U D R G P O B A N D M N K U R I F J G F S Z V H I R A D D N I F R A N D U Y C C L T A L A T U U Z U I E H X X A A Y R I M I S T P R R S C W Z I P S A K U Ñ A R A K
MEDICINAL _ m _ _ u _ _ _ _ Yagé B _ _ _ _li _ _ _ Higuerón _ _ ku _ _ _h _ Champu I _ _ _r k _ _ _i Sangre drago _ ir _ _ _ _n _ u Sirindango I _ _a _ _i _ Piedra blanca _ _ _ _ _la _ _bi Solito S _ _ a _ _ b _ Hierva Buena
Tufan Killukaspi Karañu kaspi Iatan kaspi Puiu kaspi
Iura panga Ringrikaspi Atunkaspa Chuspi sacha Kutanga uaranga
Bumbuna Iachapkara Uagra chaki Iura kaspi Chakiru
Encuentro el nombre de 15 árboles maderables-
medicinales, resolviendo la sopa de letras.
Practica los números
Iskai chunga suglla Iskai chunga iskai Iskai chunga kimsa Iskai chunga chusku Iskai chunga pishka Iskai chunga sugta Iskai chunga kanchis Iskai chunga pusag Iskai chunga iskun Kimsa chunga Kimsa chunga suglla Kimsa chunga iskai Kimsa chunga kimsa Kimsa chunga chusku Kimsa chunga pishka Kimsa chunga sugta Kimsa chunga kanchis Kimsa chunga pusag Kimsa chunga iskun chusku chunga
33 36 25 38 37 28 23 40 31 24 21 30 27 32 35 22 29 34 39 26
suglla
iskai kimsa chusku
pishka
sugta kanchis
pusag
iskun chunga chunga suglla
chunga iskai chunga kimsa chunga chusku
chunga pishka
chunga sugta chunga kanchis
chunga pusag
chunga iskun
iskai chunga
5 6 9 10 2 12 11 14 19 4 1 16 3 20 7 18 13 8 15 17
Kanchis chunga 70
Iskai pasag chusku 204
Chunga uaranga _ _ _ _ _ _ 10.001 Iskai chunga _ _ _ _ _ _ _ suglla 20.001 _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ uaranga suglla 30.001
Chunga _ _ _ _ _ _ _ 10.000 Iskai _ _ _ _ _ _ uaranga 20.000 _ _ _ _ _ chunga uaranga 30.000
Trazando líneas indico la palabra que corresponde a cada número
Trazando líneas indico la palabra que corresponde a cada número
Escribir el nombre del número,
como aparece en el ejemplo
Escribo la palabra que falta Escribo la palabra que falta
1 2 6 10 7 R P A 5 U A L 3 S K 13 R I A I T 16 L I I I 4 T I 15 U N T K I K I 8 I I
11 P A 9 M 14 18 L 12 17
APARII
ASUTII ATARICHII IACHAIKUNGAPA
IANUII KAUAII KILKAII KILPUII MASKAII MITIKUII
PAKAII PALLAII PASKAII
PITII PURII RIMAII TARPUI
TIARII
ESCRIBIR HABLAR LEER SEMBRAR APRENDER ABRIRI CARGAR ALZAR ARRANCAR ARRANCAR COCINAR BUSCAR CASTIGAR HUIR MIRARR SENTAR ESCONDER COSECHAR
U S A G N A A N A I Z S R P L U S U G N A P H K U J F E I S G H B P U K I L L U O A C A U P A J A K U D S N R S L K M D N R K V U U U P U K A P A S H P I
Puka Killu Iura Iana Pangusu Pajaku
Kusni Ushpusu Puncha Angas Pukapashpi Iana angas
Resuelvo el crucigrama con los verbos en inga
que aparecen en la tabla del frente
Con una línea, emparejar los verbos que aparecen en inga y español, como se muestra
en el ejemplo
Rosalba: Sug tutamanda atarispa ringapa, kauaringapa imasata kapuanakugta.
Aida: Chasam kam Rosalba: Imasa pasanakunchi, pasinsia iukauangui pishdunauangui. Aida: Pasinsia iukapuanga pishdunapuanga Rosalba: Tiarí Aida: Pai mamita diusulupai Rosalba: Hija, samui bindisiun mañagsamui, tian chaiamun Hija: Puangui Aida: Allilla Hija: Alliuram samuskangui Aida: siñur mila bindiga mija, imasatakapuangui? Sipas iaskangui? Hija: arí, ña, auilaiakuni Aida: Chasami kanchi, uiñaspa rinakunchi utka Hija: Arí, chasam kan Aida: apai nukapa subrina Rosalba: Apamui dusi asua tiamanda Hija: Arí, utkam risa. Hija: Tilla dusi asua upiai. Aida: Pai mamita diusulupai Rosalba: Kuna puncha allipuncham pakarin nu? Aida: Ari, alludauai Rosalba: Pai mamita diusulupai
Aida: Suma puncha pakarin, kuna kan kai tamia killa. Kauanakunchi, suma indi iarin. Rosalba: Chasam kan Aida: Ña indiku kimsa puncha? Ña indiku? Rosalba: Ari, chasamkan, hijitam. Hija: Iman Rosalba: Manash tiam, rumushitu, apamui tiamanda? Apamui Hija: Tilla, sug piti rumushitullapas mikui Aida: Apai, pai mamita diusulupai Aida: Apai, ñaña manami sug fabur ruauai Rosalba: Ima si? Aida: Sug piti pangashitu karauai nuka uakachisa, nukapa uauamanda Rosalba: Apai Rosalba: Hijita, manashsug, pangashitu tiam? Upamuai Tiamanda Hija: Ari, suiariuai Hija: Tia, kauai panga Aida: Pai mamita diusulupai, pai mamita Aida: Nuka llallikunimi nukata kumbidauaskama mi rikuni Rosalba: Apai karumi rinakunguichi? Aida: mamima, kailadullam kan. imapasi kaiauanakun, kumbidauankuna, chimanda iuiani nukapa ñañapagpi pasiaspa llallisa Rosalba: Apai paimamita, manima iacharkanchi samuangapa mi karkangui. Iachaspa dusi asuita llapas suianakunchi Aida: Chasam kan, mana rimanakuska nima, ña ñaunaishitu kan mana pasiarinakunchi Rosalba: Mamima puis, ña karu, unai mana kauarinakunchi sutipa.
…Continuación de la práctica del saludo rasun palabra
KAUSACHISPA NUKANCHIPA RASUM IAICHIRINGAPA
Reviviendo nuestro saludo ancestral
Aida: Ña nuka subrina sipas kapuan
Rosalba:
Chasa puis ña, ña auilita tukupuakum, man kauangap samupuakungui puis Kauai.
Aida: Kuna puis cada puncham samukusa.
Rosalba:
Diusmanda samuangui kauauangapa, uillauangui ima ura samuangapa kangui, ñami dusi asuallapas suiaskaki.
Aida: Apai, paimamita, paimamita ñaña Diusulupai Rosalba: Pishdunauangui apai
Aida.
Pishdunauangui nukata puis imasam ña mi rikuinimi kumbidauaskama Rosalba: Apai, pishdunauangui Aida: Pasiauagringui Rosalba: Paimamita diusulupai Aida: Man karu kausakuni Rosalba: Paimamita diusulupai Aida: Kaiakama Rosalba: Kaiakama apai kuidadua ringui Hija: Bindisiun, tia
Aida:
Diusmila bindiga, hija, pasiauagringui nuka mana karu kausani
Hija:
Paimamita diusulupai, samuangui kan pas, kauauagsamungui, nuka ima punchami risa Aida: Paimamita kaiakama Rosalba: Kaiakama
Nukanchipa rimai, chingachinakuskata
kausachisunchi
Comentarios
El presente ejercicio de investigación, más que un proyecto, es una reflexión sobre la valoración, recuperación y fortalecimiento de lo propio. De la lengua materna como insigne de la cultura inga. Un breve recorrido por los conocimientos previos de los mayores y mayoras participantes, permite identificar las fortalezas y debilidades respecto al conocimiento de la lengua materna. De allí la importancia de implementar metodologías o mejor, construir este material con contenido breve pero elemental para el aprendizaje y fortalecimiento de la lengua. Los términos relacionados en la presente guía son los utilizados actualmente por los mayores y mayoras que con su apoyo se lograron identificar una gran variedad de términos que tienden al olvido y que desean se retome su utilización. La presente investigación concluye que, en los establecimientos educativos el proceso de enseñanza-aprendizaje se limita a escasas una o dos horas a la semana, de allí también el debilitamiento en el uso de la lengua materna inga. Los procesos de aculturación dan cuenta de los procesos que influyen en el mantenimiento o desplazamiento de la lengua y cultura indígena inga, de allí la importancia de poner en marcha proyectos que favorezcan la lengua y cultura El proceso de investigación permitió profundizar en los conocimientos previos que cada participante poseía.
Es importante dejar en claro que los procesos que se están llevando a cabo de fortalecimiento y reconocimiento de lo propio sólo son posibles cuando se hace una reflexión y un análisis crítico de todos los saberes, conocimientos y visiones de mundo (lenguas) que se están perdiendo debido a los procesos colonizadores y modernos que se han implantado en todo el mundo.
ATUN TAITA KUNA IACHACHINAKUN IUIAIKUNA
KAUSACHINGAPA
(Enseñanza de nuestros abuelos para que pervivan
nuestros conocimientos)
Documento de la publicación (PDF)Toque la portada para leerlo completo.
Más noticias

Dona ahora


